article background image

Ο Γιώργος Δούλος, μέσα από το πρώτο του βιβλίο «Αναφιλητά» από τις εκδόσεις Έρμα, καταθέτει μια βαθιά προσωπική και ανθρώπινη μαρτυρία για την αναζήτηση της αλήθειας, της ελευθερίας και της συμφιλίωσης με τον εαυτό. Πρόκειται για ένα έργο που δεν περιορίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος. Είναι ταυτόχρονα εξομολόγηση, αφήγηση βιωμάτων, προσωπικός στοχασμός και κατάθεση ψυχής. Μέσα από τις σελίδες του, ο συγγραφέας μοιράζεται εμπειρίες, σκέψεις, φόβους και επιθυμίες που για χρόνια παρέμεναν κρυμμένες, δημιουργώντας ένα κείμενο αυθεντικό, ειλικρινές και συγκινητικό.

Κεντρικός άξονας του βιβλίου είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να αποδεχτεί όλες τις πλευρές του εαυτού του. Ο ίδιος αναφέρει πως το βιβλίο αποτελεί την ιστορία της δικής του προσπάθειας να σταματήσει να «τεμαχίζει» τον εαυτό του και να πάψει να αναζητά ποιο κομμάτι του είναι το πραγματικά αληθινό. Μέσα από αυτή τη διαδρομή καταλήγει σε ένα σημαντικό συμπέρασμα: Όλα τα κομμάτια της ταυτότητάς μας είναι αληθινά και η πραγματική ελευθερία γεννιέται όταν τα αποδεχόμαστε χωρίς φόβο και ενοχές.

Στα «Αναφιλητά» ο συγγραφέας αγγίζει θέματα όπως η πατρότητα, η οικογένεια, η αγάπη, η φιλία, η σεξουαλική ταυτότητα, η κοινωνική αποδοχή και η ανάγκη του ανθρώπου να ζει σύμφωνα με την αλήθεια του. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Γιώργος Δούλος μιλά για τις δυσκολίες, τους φόβους, τα στερεότυπα που συνάντησε, αλλά και για τη δύναμη που κρύβει η αλήθεια όταν αποφασίζεις να μην κρύβεσαι πια.

Τι σας οδήγησε στην απόφαση να μιλήσετε δημόσια για την έλξη σας προς τους άντρες;

Δεν ήταν μια απόφαση που πήρα ξαφνικά. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς εσωτερικής διαδρομής. Για πολλά χρόνια προσπαθούσα να καταλάβω τι ακριβώς μου συμβαίνει. Όχι επειδή ένιωθα ότι είναι λάθος η έλξη μου προς τους άντρες, αλλά επειδή δεν έβρισκα εύκολα μια αφήγηση μέσα στην οποία να χωράω. Και βέβαια δεν έγινε μέσα σε μια μέρα. Είχα προχωρήσει σε κάποιες μικρές παραδοχές, ωστόσο ο λόγος που αποφάσισα να μιλήσω με απόλυτη ειλικρίνεια, ήταν η αγάπη μου για έναν άνθρωπο. Ήθελα εκείνος να γνωρίζει τα πάντα για μένα. Ήθελα να του δώσω ολόκληρο τον εαυτό μου, χωρίς κρυφές πτυχές και σκοτάδια. Και η αγκαλιά που ανοίχτηκε για μένα με έκανε να καταλάβω ότι δεν ήθελα πια να ζω μέσα από τις παραλείψεις. Ότι η σιωπή είχε αρχίσει να μου κοστίζει περισσότερο από την αλήθεια. Δεν μιλάω δημόσια επειδή πιστεύω ότι οφείλω να δώσω λογαριασμό για την προσωπική μου ζωή. Μιλάω γιατί ξέρω πως υπάρχουν άνθρωποι που ίσως αναγνωρίσουν ένα κομμάτι του εαυτού τους σε αυτή την ιστορία. Αν το βιβλίο καταφέρει να κάνει έστω και έναν άνθρωπο να νιώσει λιγότερο μόνος, τότε άξιζε να γραφτεί.

Όταν ξεκίνησα να διαβάζω το «Αναφιλητά», δεν μπορούσα να το αφήσω από τα χέρια μου, προσπαθώντας να καταλάβω πώς συνυπάρχουν μέσα σας η πατρότητα, ο ετερόφυλος γάμος και η queer ταυτότητα. Πώς καταφέρνετε εσείς ο ίδιος να ισορροπείτε ανάμεσα σε αυτές τις πλευρές του εαυτού σας;

Μέχρι πρόσφατα έκρυβα την queer πλευρά μου. Ζούσα μέσα μου και κρυφά απ' όλους μια άλλη ζωή, σκοτεινή, γεμάτη τύψεις και ενοχές. Από τη στιγμή που μίλησα, που έπαψα να κρύβω οτιδήποτε, που μίλησα για όλα, άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή μου. Ξαναγεννήθηκα σχεδόν. Δεν αισθάνομαι ότι η πατρότητα, ο γάμος μου και η queer ταυτότητά μου βρίσκονται σε σύγκρουση. Είναι όλες εκφάνσεις του ίδιου ανθρώπου. Ζούμε σε μια εποχή που αγαπά τις ταμπέλες, γιατί οι ταμπέλες κάνουν τον κόσμο πιο απλό. Η πραγματική ζωή, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη.

Είμαι ένας άντρας που αγαπά βαθιά τη σύντροφό του. Είμαι πατέρας ενός παιδιού που λατρεύω, που είναι η ζωή μου. Η οικογένειά μου είναι ο κόσμος μου, ο λόγος να ζω. Και είμαι επίσης ένας άντρας που του αρέσουν οι άντρες. Μου αρέσει το φλερτ, το παιχνίδι, η εγκεφαλική και η σωματική επαφή. Αυτά τα στοιχεία δεν αλληλοαναιρούνται. Συνυπάρχουν. Το βιβλίο, κατά μία έννοια, είναι η ιστορία της προσπάθειάς μου να σταματήσω να τεμαχίζω τον εαυτό μου. Να πάψω να πιστεύω ότι πρέπει να επιλέξω ποιο κομμάτι μου είναι το «αληθινό». Όλα είναι αληθινά. Και η ελευθερία ξεκίνησε τη στιγμή που το αποδέχτηκα.

«Είμαι πατέρας ενός παιδιού που λατρεύω, που είναι η ζωή μου. Eπίσης, είμαι ένας άντρας που του αρέσουν οι άντρες. Μου αρέσει το φλερτ, το παιχνίδι, η εγκεφαλική και η σωματική επαφή. Αυτά τα στοιχεία δεν αλληλοαναιρούνται. Συνυπάρχουν» λέει ο Γιώργος Δούλος (Copyright: Γιάννης Μπορομπόκας)

Γράφετε ότι «πόσα χρόνια μού πήρε για να καταλάβω αυτό που είμαι... Τα κρατάω σαν χρόνια επώασης. Δεν ήταν χαμένα χρόνια». Πώς ήταν αυτή η περίοδος για εσάς; Τι θυμάστε πιο έντονα από εκείνα τα χρόνια;

Θυμάμαι κυρίως την αίσθηση ότι κάτι προσπαθεί να γεννηθεί μέσα σου, αλλά δεν έχει ακόμη όνομα. Νομίζω ότι αυτό είναι το συναίσθημα που χαρακτηρίζει εκείνη την περίοδο της ζωής μου, που άρχισε από την εφηβεία και με έφτασε στα 32 μου χρόνια. Δεν ήταν τόσο ο φόβος ή η ντροπή, όσο η αβεβαιότητα. Η αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε μια χώρα χωρίς χάρτη. Υπήρχαν στιγμές μοναξιάς, ασφαλώς. Στιγμές που αναρωτιόμουν γιατί δεν μπορώ να βρω μια πιο ξεκάθαρη απάντηση για τον εαυτό μου.

Σήμερα, όμως, κοιτάζω πίσω και δεν αισθάνομαι πικρία. Αντιθέτως, αισθάνομαι ευγνωμοσύνη. Γιατί μέσα σε αυτά τα χρόνια έμαθα να αμφισβητώ τις βεβαιότητες. Έμαθα να ακούω τον εαυτό μου πιο προσεκτικά. Γι’ αυτό λέω ότι δεν ήταν χαμένα χρόνια. Ήταν χρόνια επώασης. Όπως ένα σπόρος που βρίσκεται κάτω από το χώμα και φαίνεται ακίνητος, ενώ στην πραγματικότητα προετοιμάζεται για τη στιγμή που θα βγει στο φως. Δεν θα ήμουν ο άνθρωπος που είμαι σήμερα χωρίς αυτή τη διαδρομή. Και χωρίς τους ανθρώπους της ζωής μου, που με αγαπούν για αυτό που είμαι και τους αγαπώ με τον τρόπο που εγώ αγαπώ.

Υπάρχουν ακόμη στερεότυπα γύρω από τους αμφιφυλόφιλους ή queer άντρες που σας θυμώνουν;

Δεν ξέρω αν με θυμώνουν πια τόσο, όσο με κουράζουν. Νομίζω ότι το πιο επίμονο στερεότυπο είναι πως η αμφιφυλοφιλία είναι μια ενδιάμεση στάση, μια μεταβατική φάση πριν κάποιος «αποφασίσει» τι είναι πραγματικά. Σαν να μην μπορεί να υπάρξει ως αυτόνομη εμπειρία. Έχω έρθει αντιμέτωπος με ανθρώπους που δεν πιστεύουν ότι μπορεί να ισχύουν όλα όσα περιγράφω. Ότι η ζωή μου είναι ένα ψέμα. Μα για ποιο λόγο να επινοούσε κανείς μια τέτοια ιστορία, ποιο το όφελος; Και σε κάθε περίπτωση, δεν απολογούμαι, ούτε προσπαθώ να πείσω κανέναν. Δεν με αφορούν αυτοί οι άνθρωποι.

Υπάρχει επίσης η ιδέα ότι ένας άνθρωπος που έχει επιλέξει να ζει σε έναν ετερόφυλο γάμο δεν μπορεί να είναι queer. Ότι η εξωτερική εικόνα της ζωής του ακυρώνει την εσωτερική του πραγματικότητα. Αυτό προϋποθέτει ότι γνωρίζουμε τους ανθρώπους μόνο από τις ταμπέλες τους. Εγώ πιστεύω ακριβώς το αντίθετο. Οι άνθρωποι είναι πάντα μεγαλύτεροι από τις ταυτότητές τους. Και ίσως αυτό είναι κάτι που προσπάθησα να δείξω και μέσα από το βιβλίο. Ότι η επιθυμία, η αγάπη, η οικογένεια και η ταυτότητα δεν είναι κουτάκια που τακτοποιούνται σε ένα ράφι. Είναι πράγματα ζωντανά, σύνθετα, συχνά αντιφατικά. Και αυτό δεν είναι πρόβλημα. Είναι η ανθρώπινη συνθήκη.

Στο βιβλίο σας δεν προστατεύετε τον εαυτό σας από την έκθεση. Υπήρξε κάποιο σημείο όπου φοβηθήκατε ότι αποκαλύπτετε υπερβολικά πολλά;

Τα «Αναφιλητά» γεννήθηκαν από την ανάγκη να μιλήσω με ειλικρίνεια. Όχι να κατασκευάσω μια δημόσια εικόνα του εαυτού μου. Δεν με ενδιέφερε να φανώ γενναίος, σωστός ή ηρωικός. Με ενδιέφερε να είμαι αληθινός, να πλησιάσω με όλες μου τις δυνάμεις τον πυρήνα μου. Για αυτό και έγραφα με χειμαρρώδη τρόπο, άφιλτρα και χωρίς δεύτερες σκέψεις. Δεν αναρωτήθηκα ποτέ αν εκτίθεμαι πολύ, δεν με απασχολούσε. Έγραφα όσα ήθελα να πω, με τον τρόπο που ήθελα. Αυτό σημαίνει ελευθερία. Όχι λογοκρισία, ωραιοποίηση, απόκρυψη. Αλλά ωμή αλήθεια. Εξάλλου, αγαπώ πάρα πολύ την έκθεση, νιώθω πως με δυναμώνει. Επίσης, γλυτώνω περιττό κόπο και χρόνο στις σχέσεις μου. Όταν όλοι γνωρίζουν σχεδόν τα πάντα για σένα, ξέρεις (και ξέρουν) αν πρέπει να είναι στη ζωή σου. Είναι τρομερά απελευθερωτικό.

Τα «Αναφιλητά» του Γιώργου Δούλου κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Έρμα

Υπήρξε στιγμή που σκεφτήκατε ότι κάποιο κεφάλαιο ίσως πληγώσει ανθρώπους που αγαπάτε;

Ναι, και αυτό ήταν ίσως το μεγαλύτερο βάρος της γραφής. Όταν γράφεις ένα τόσο προσωπικό βιβλίο, δεν εκθέτεις μόνο τον εαυτό σου. Αγγίζεις αναπόφευκτα και τις ζωές άλλων ανθρώπων. Ανθρώπων που αγαπάς, που σε έχουν αγαπήσει, που μοιράστηκαν μαζί σου κομμάτια της διαδρομής σου, που σε εκείνους οφείλεις αυτό που είσαι. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει πως όλοι κινούνται στους ίδιους άξονες σκέψης με εσένα.

Οι γονείς, για παράδειγμα, είναι ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο, όμως η ελευθερία δεν έχει όρια και περιορισμούς. Μιλώ για την πιο αγνή, ουσιαστική και άνευ όρων αγάπη που υπερβαίνει δυσκολίες και αγκυλώσεις. Προσπάθησα, λοιπόν, να γράψω με ευθύνη. Όχι να ωραιοποιήσω τα πράγματα, αλλά ούτε και να μετατρέψω κανέναν σε χαρακτήρα προς κατανάλωση. Δεν έγραψα για να αποδώσω ευθύνες. Έγραψα για να μιλήσω για την ελευθερία του να ορίζεις εσύ και μόνο εσύ τα λίγα χρόνια που περπατάς πάνω σε τούτη τη γη.

Έχετε δεχτεί ποτέ ομοφοβική ή αμφιφοβική συμπεριφορά; Και αν ναι, πώς τη διαχειριστήκατε;

Ναι, αν και όχι πάντα με τον τρόπο που συνήθως φανταζόμαστε. Δεν ήταν απαραίτητα ανοιχτές επιθέσεις ή προσβολές. Πολύ συχνά ήταν μικρότερα πράγματα: σφυρίγματα, γελάκια, υπαινιγμοί, περίεργα βλέμματα. Πάντα μία αίσθηση τρομοκρατίας. Ότι οφείλεις να κρύβεσαι, να μη δείχνεις τίποτα – αν και πολλοί δεν περιμένουν από εσένα να δείξεις κάτι. Το υποψιάζονται και αυτό τους αρκεί για να σε στοχοποιήσουν. Και λες από μέσα σου «περπάτα πιο γρήγορα, μη δώσεις σημασία, μην τους κοιτάξεις». Δεν απαντάς, δεν υπερασπίζεσαι τον εαυτό σου. Υπομένεις. Να περάσει, για να μη σου κάνουν κακό. Είναι άγρια τα πράγματα.

Επίσης, πρέπει πάντα να εξηγείς τον εαυτό σου και τη ζωή σου. Σαν η ύπαρξή σου να χρειάζεται υποσημειώσεις. Νομίζω ότι πολλοί queer άνθρωποι αναγνωρίζουν αυτή την εμπειρία. Δεν είναι πάντα η μεγάλη βία που σε τσακίζει. Είναι οι μικρές καθημερινές λαβωματιές. Μεγαλώνοντας, έμαθα να μην αντιμετωπίζω τον εαυτό μου μέσα από το βλέμμα των άλλων. Δεν σημαίνει ότι δεν πληγώνεσαι. Σημαίνει όμως ότι δεν παραδίδεις σε κανέναν το δικαίωμα να ορίσει το ποιος είσαι και πώς θα ζήσεις. Εκείνοι θα είναι πάντα στο σκοτάδι, εγώ επιλέγω το φως.

Τι σημαίνει για εσάς το Pride σήμερα; Πιστεύετε ότι στην Ελλάδα παραμένει μια πολιτική πράξη ή έχει μετατραπεί κυρίως σε γιορτή;

Όλα είναι πολιτική. Το Pride είναι γιορτή ακριβώς επειδή υπήρξε πολιτική πράξη. Καμιά φορά ακούμε αυτή τη διάκριση σαν να πρέπει να επιλέξουμε το ένα ή το άλλο. Για μένα δεν υπάρχει τέτοιο δίλημμα. Η χαρά είναι πολιτική όταν για δεκαετίες σου έλεγαν ότι πρέπει να ντρέπεσαι. Η ορατότητα είναι πολιτική όταν κάποιοι εξακολουθούν να φοβούνται να πουν ποιοι είναι. Όμως εξακολουθούν να υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν νιώθοντας μόνα. Παιδιά που αυτοκτονούν. Εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι που φοβούνται την απόρριψη, τη γελοιοποίηση ή την απώλεια. Γι’ αυτό το Pride παραμένει αναγκαίο. Όχι μόνο ως διεκδίκηση δικαιωμάτων, αλλά και ως υπενθύμιση ότι κανείς δεν πρέπει να απολογείται για την ύπαρξή του.

«Δεν είναι πάντα η μεγάλη βία που σε τσακίζει. Είναι οι μικρές καθημερινές λαβωματιές» λέει ο Γιώργος Δούλος (Copyright: Γιάννης Μπορομπόκας)

«Ο άνθρωπος που μπαίνει στο μαιευτήριο πεθαίνει εκεί. Βγαίνει κάποιος άλλος», γράφετε στο βιβλίο σας. Πώς σας άλλαξε ο γιος σας ως άνθρωπο;

Πεθαίνεις, πράγματι. Δεν είσαι ο ίδιος. Ή μάλλον, σου δίνεται η ευκαιρία να μην είσαι ο ίδιος. Στο χέρι σου είναι να αρπάξεις την ευκαιρία για μια δεύτερη ζωή, ακριβή, αληθινή. Ο γιος μου με άλλαξε περισσότερο απ’ όσο θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ. Πριν γίνω πατέρας, πίστευα ότι η αγάπη είναι κυρίως συναίσθημα. Μετά κατάλαβα ότι είναι και ευθύνη, και φόβος, και αντοχή, και καθημερινή παρουσία. Είναι δέσμευση, δόσιμο και πηγή ζωής. Είναι μια σχέση που σε αναγκάζει να ξανασκεφτείς τα πάντα. Έγινα πιο ευάλωτος. Ξαφνικά υπήρχε ένας άνθρωπος στον κόσμο που μπορούσε να μου ραγίσει την καρδιά χωρίς καν να το γνωρίζει. Έχω κλάψει πολύ, έχω γελάσει πολύ, έχω νιώσει συναισθήματα που δεν ήξερα πως υπάρχουν. Σκέψεις, συζητήσεις, παλινδρομήσεις, αδιανόητη ευτυχία και βαθιά απόγνωση. Έζησα ένα ξέφρενο ρόλερ κόστερ συναισθημάτων.

Ταυτόχρονα, όμως, έγινα και πιο γενναίος. Γιατί όταν αγαπάς κάποιον τόσο βαθιά, αρχίζεις να φοβάσαι λιγότερο για τον εαυτό σου, να βλέπεις τα πράγματα με μια απόσταση, να είσαι πιο ψύχραιμος. Η πατρότητα δεν με έκανε καλύτερο άνθρωπο. Με έκανε, όμως, έναν άνθρωπο ελεύθερο. Και αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο που μου έδωσε ο γιος μου.

Τι θέλετε να μάθει ο γιος σας από εσάς για την ελευθερία, την αγάπη και την αποδοχή;

Θα ήθελα να μάθει ότι η ελευθερία δεν είναι να κάνεις ό,τι θέλεις. Είναι να μπορείς να είσαι αυτό που είσαι χωρίς να ντρέπεσαι γι’ αυτό. Μεγαλώνοντας, πολλοί από εμάς μαθαίνουμε να προσαρμοζόμαστε. Να κόβουμε γωνίες από τον εαυτό μας για να χωρέσουμε σε οικογένειες, παρέες, επαγγελματικούς χώρους, κοινωνικές προσδοκίες. Κάποια στιγμή, όμως, καταλαβαίνεις ότι κάθε φορά που μικραίνεις τον εαυτό σου για να γίνεις αποδεκτός, χάνεις κάτι πολύτιμο.

Θα ήθελα ο γιος μου να ξέρει ότι η αγάπη δεν ζητά μεταμφιέσεις. Οι άνθρωποι που σε αγαπούν πραγματικά δεν αγαπούν μια εκδοχή σου. Αγαπούν εσένα. Και θα ήθελα να μάθει κάτι ακόμη: ότι η αποδοχή δεν είναι παθητικότητα. Δεν σημαίνει να συμφωνείς με τα πάντα. Σημαίνει να αναγνωρίζεις την ανθρώπινη αξιοπρέπεια του άλλου, ακόμη κι όταν δεν τον καταλαβαίνεις πλήρως. Αν καταφέρω να του μεταδώσω κάτι, θα ήθελα να είναι αυτό: να μην φοβηθεί ποτέ την αλήθεια του. Γιατί η ζωή είναι πολύ μικρή για να τη ζει κανείς ως κάποιος άλλος.

Αν ο γιος σας διαβάσει το «Αναφιλητά» σε είκοσι χρόνια, ποια είναι η μία φράση ή η μία σκέψη που θα θέλατε να κρατήσει; Και γιατί;

Θα ήθελα να κρατήσει ότι ο πατέρας του δεν έζησε τέλεια. Έζησε όμως ειλικρινά. Νομίζω πως μεγαλώνουμε συχνά με την ψευδαίσθηση ότι οι γονείς μας έχουν τις απαντήσεις. Ότι ξέρουν ακριβώς ποιοι είναι και πού πηγαίνουν. Όσο μεγαλώνω, τόσο καταλαβαίνω ότι οι περισσότεροι αυτοσχεδιάζουμε. Κουβαλάμε αμφιβολίες, αντιφάσεις, φόβους. Απλώς μαθαίνουμε να περπατάμε μαζί τους. Αν διαβάσει τα «Αναφιλητά» ύστερα από είκοσι χρόνια, δεν θα ήθελα να δει έναν πατέρα που τα έκανε όλα σωστά. Θα ήθελα να δει έναν άνθρωπο που προσπάθησε να καταλάβει τον εαυτό του, να αγαπήσει τους άλλους και να μην κρυφτεί πίσω από στερεότυπα και πλαίσια. Και ίσως να καταλάβει ότι η ζωή δεν είναι η αναζήτηση μιας τελικής ταυτότητας. Είναι η συμφιλίωση με την πολυπλοκότητά μας. Δεν θα ήθελα να πω ποια φράση του βιβλίου θα ήθελα να κρατήσει. Ας κρατήσει ό,τι θέλει, ή και τίποτα. Τον μεγαλώνω με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι απόλυτα ελεύθερος να κάνει τις επιλογές του.

Στο βιβλίο αναφέρεστε συχνά στις δεύτερες ευκαιρίες της ζωής. Αν μπορούσατε να μιλήσετε σήμερα στον μικρό Γιώργο που έφτιαχνε κόσμους με Playmobil, τι θα του λέγατε;

Νομίζω ότι πρώτα απ’ όλα θα τον αγκάλιαζα. Θα του έλεγα να μην ανησυχεί τόσο. Να μη βιάζεται να βρει απαντήσεις για όλα. Να μη φοβηθεί τις διαδρομές που θα φανούν παράξενες ή αδιέξοδες. Γιατί πολλές φορές τα πράγματα που αργότερα θα αγαπήσουμε περισσότερο στον εαυτό μας, είναι ακριβώς εκείνα που κάποτε μας έκαναν να νιώθουμε διαφορετικοί. Θα του έλεγα επίσης ότι δεν είναι λάθος αυτό που νιώθει, δεν είναι κακό, δεν πρέπει να ντρέπεται για αυτό. Ότι δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στις πλευρές του εαυτού του. Ότι μπορεί να αγαπήσει, να δημιουργήσει, να γίνει πατέρας, να κάνει τέχνη, να γράψει βιβλία, να τρέχει, να σκαρφαλώνει βουνά, να βουτά με λαχτάρα σε κάθε νέα εμπειρία και να παραμείνει ολόκληρος.

Και ίσως, πάνω απ’ όλα, να του έλεγα να συνεχίσει να φτιάχνει κόσμους. Γιατί όταν ήμουν παιδί, με τα Playmobil έφτιαχνα ιστορίες όπου όλα ήταν δυνατά. Χρόνια αργότερα κατάλαβα ότι αυτό προσπαθώ ακόμη να κάνω. Να φαντάζομαι κόσμους λίγο πιο ανοιχτούς, λίγο πιο γενναιόδωρους, λίγο πιο ελεύθερους από αυτόν που βρήκα έτοιμο. Και τελικά, ίσως αυτό να είναι και το βαθύτερο νόημα των «Αναφιλητών». Η πεποίθηση ότι ποτέ δεν είναι αργά να διεκδικήσεις μια δεύτερη ευκαιρία να ζήσεις ως ο εαυτός σου.