Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση παρουσιάζει, σε συνεργασία με το Eye Filmmuseum του Άμστερνταμ, την έκθεση «Ongoing» της Tilda Swinton, μια μεγάλη προσωπική διαδρομή που ξεδιπλώνεται στον νέο χώρο του Ιδρύματος, το Onassis Ready, από τις 17 Μαΐου έως τις 28 Ιουνίου. Περισσότερο από μια κλασική εικαστική έκθεση, το «Ongoing» μοιάζει με μια ανοιχτή συνομιλία ανάμεσα στη Swinton και τους ανθρώπους που καθόρισαν τη ζωή και την καλλιτεχνική της πορεία. Η φύση, η οικογένεια, οι φίλοι, οι συνεργασίες και η ίδια η διαδικασία της δημιουργίας βρίσκονται στον πυρήνα αυτής της ιδιαίτερα προσωπικής διαδρομής.
Η έκθεση αναπτύσσεται μέσα από οκτώ διαφορετικές ενότητες, καθεμία αφιερωμένη σ' έναν στενό συνεργάτη της. Ο Luca Guadagnino παρουσιάζει ένα νέο κινηματογραφικό πορτρέτο της Swinton μαζί μ' ένα γλυπτό, ενώ ο Jim Jarmusch επιστρέφει στο υλικό της ταινίας «The Dead Don’t Die» και το μετατρέπει σε μια καινούργια εγκατάσταση με νέο μοντάζ και ήχο. Ο φωτογράφος Tim Walker επισκέφθηκε το οικογενειακό σπίτι της Swinton, στη Σκοτία και δημιούργησε μια σειρά εικόνων γύρω από την οικογένεια και τη συνέχεια του τόπου, ενώ ο Apichatpong Weerasethakul παρουσιάζει μια οπτικοακουστική εγκατάσταση γυρισμένη στον τόπο καταγωγής της, εξερευνώντας μαζί της τη σχέση ανάμεσα στον ύπνο, τη δημιουργία και την εσωτερική εγρήγορση.
Ξεχωριστή θέση στην έκθεση έχει και ο Pedro Almodovar, ο οποίος παρουσιάζει την ταινία «The Human Voice» σε μορφή εγκατάστασης για πρώτη φορά, ενώ με την παιδική της φίλη Joanna Hogg, η Swinton ανασυνθέτει το διαμέρισμα όπου έζησε στο Λονδίνο τη δεκαετία του ’80. Το «Flat 19» λειτουργεί σαν μια επιστροφή στα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσης, γεμάτη εικόνες από φιλίες, καθημερινές στιγμές και τα πρώτα βήματα μιας ζωής που μόλις ξεκινούσε. Ανάμεσα σε όλες αυτές τις παρουσίες, η Tilda Swinton κινείται σαν οικοδέσποινα ενός προσωπικού κόσμου, όπου ο κινηματογράφος, η τέχνη και οι ανθρώπινες σχέσεις ενώνονται με έναν τρόπο βαθιά ανθρώπινο και άμεσο.
Το διαμέρισμα της νιότης
«Αυτό δεν είναι σκηνικό. Είναι ένα πραγματικό διαμέρισμα», είπε η Tilda Swinton κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου στην Αθήνα, περιγράφοντας μία από τις πιο συγκινητικές ενότητες της έκθεσης «Ongoing». Η ανακατασκευή του παλιού της διαμερίσματος στο Λονδίνο λειτουργεί σαν ένα πέρασμα στον χρόνο, σαν μια επιστροφή στα χρόνια της νεότητας, όταν όλα βρίσκονταν ακόμη στην αρχή. Η ιδέα γεννήθηκε μέσα από την σχέση της με τη Joanna Hogg. «Τη γνώρισα όταν ήμασταν παιδιά», θυμήθηκε η Swinton, μιλώντας με τρυφερότητα για μια φιλία που διαρκεί μέχρι και σήμερα.
Η Hogg είχε ήδη δημιουργήσει στις ταινίες «The Souvenir» ένα αντίγραφο του δικού της διαμερίσματος της δεκαετίας του ’80. Η Tilda Swinton αποφάσισε τότε να επιστρέψει και στο δικό της σπίτι εκείνης της περιόδου. «Το πρόβλημα ήταν πως δεν είχα φωτογραφίες. Εκείνη την εποχή δεν φωτογραφίζαμε τα σπίτια μας», είπε γελώντας. «Δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα. Αν δεν υπήρχε μια γάτα στο παράθυρο για να τη φωτογραφίσεις, δεν είχες λόγο να τραβήξεις εικόνα». Η μνήμη αποτέλεσε το μοναδικό εργαλείο για την ανασύνθεση του χώρου. Μαζί με τον σκηνογράφο Στεφάν, η Swinton επιχείρησε να ξαναχτίσει το διαμέρισμα αποκλειστικά μέσα από προσωπικές αναμνήσεις. «Είπα από την αρχή πως δεν ήθελα να μπω μέσα πριν ολοκληρωθεί», εξήγησε. Και όταν τελικά επέστρεψε εκεί, λίγο πριν από τα εγκαίνια στο Άμστερνταμ, η αίσθηση ήταν συγκλονιστική. «Ήταν σαν χρονοπαγίδα», παραδέχθηκε, συνομιλώντας με τη διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος, Αφροδίτη Παναγιωτάκου.
Το συγκεκριμένο σπίτι υπήρξε καθοριστικό για τη ζωή της. «Μετακόμισα εκεί αμέσως μετά το πανεπιστήμιο και έφυγα δεκατέσσερα χρόνια αργότερα», είπε. Μέσα σ' εκείνον τον χώρο γνώρισε τον Derek Jarman, ο οποίος έφυγε από τη ζωή από Aids, εργάστηκε μαζί του, δημιούργησε τις πρώτες της μεγάλες συνεργασίες και έγινε μητέρα. «Όλη εκείνη η περίοδος της ζωής μου βρίσκεται μέσα σε εκείνο το διαμέρισμα», σημείωσε. Η Tilda Swinton μίλησε και για τη σημασία του πρώτου προσωπικού χώρου στη ζωή κάθε ανθρώπου. «Όλοι θυμόμαστε το πρώτο δωμάτιο ή το πρώτο διαμέρισμα όταν φύγαμε από το σπίτι των γονιών μας», είπε κοιτάζοντας το κοινό. Για την ίδια, εκείνο το σπίτι αποτέλεσε το πρώτο πραγματικό σημείο ανεξαρτησίας. «Για πρώτη φορά βρέθηκα μόνη μου. Και αυτή ήταν μια εντελώς νέα αίσθηση».
Οι καλλιτέχνες που έγιναν οικογένεια
«Τους αισθάνομαι σαν μέλη της οικογένειάς μου», είπε η Tilda Swinton όταν η συζήτηση στράφηκε στους μεγάλους δημιουργούς που σημάδεψαν τη διαδρομή της. Τα πρόσωπα του Derek Jarman, του Pedro Almodovar και του Bela Tarr εμφανίζονται διαρκώς μέσα στην έκθεση «Ongoing», σαν ζωντανές παρουσίες που συνεχίζουν να συνοδεύουν την καθημερινότητά της. Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η αναφορά που έκανε στον Bela Tarr. «Ήταν ένας πολύ γλυκός άνθρωπος», είπε με χαμόγελο. «Ιδίως με τα παιδιά». Θυμήθηκε ένα ταξίδι στη Βουδαπέστη, όταν τα παιδιά της ήταν ακόμη μικρά. Μετά από μία ημέρα δίπλα στον σπουδαίο Ούγγρο σκηνοθέτη, ο γιος της γύρισε και τη ρώτησε: «Μαμά, ζούμε μέσα σε παραμύθι;»
Η ίδια περιέγραψε τον Tarr σαν μια προσωπικότητα που μπορούσε να φωτίσει την ατμόσφαιρα γύρω του. «Είχε κάτι που σε παρέσυρε», είπε. «Μια αίσθηση που σε έκανε να βλέπεις τον κόσμο διαφορετικά». Με μεγάλη συγκίνηση μίλησε και για την κινηματογραφική σχολή που είχε στο Σεράγεβο, όπου δίδαξε η ίδια επί σειρά ετών. «Ήταν ένα τεράστιο προνόμιο για όλους μας», σημείωσε.
Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, η Tilda Swinton στάθηκε ιδιαίτερα στη δύναμη της τέχνης να κρατά τους ανθρώπους κοντά. «Αυτή η έκθεση είναι γεμάτη παρουσίες ανθρώπων που δεν είναι πια εδώ. Μ' ένα τρόπο μιλά για το πως συνεχίζουμε να ζούμε μαζί με τα φαντάσματα και να διατηρούμε ένα διάλογο μαζί τους», είπε. «Έχουμε τις ταινίες τους, τα βιβλία τους, τις ιδέες τους, τον τρόπο που έζησαν».
Για εκείνη, η δημιουργία αποτελεί μια διαρκή συνομιλία ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών εποχών που συνεχίζουν να συναντιούνται μέσα από τα έργα τους. «Οι καλλιτέχνες απλώνουν το χέρι τους προς εμάς», συνέχισε. «Σου λένε πως είμαστε εδώ μαζί σου... Αν ο Derek Jarman ζούσε σήμερα, είμαι βέβαιη ότι θα γύριζε ταινίες με ένα κινητό τηλέφωνο. Τα εργαλεία της δημιουργίας βρίσκονται πλέον στα χέρια μας. Μπορείς να ξεκινήσεις κάτι, ένα έργο, με τους φίλους σου, και ν' αρχίσεις να δημιουργείς».
Ο Αλμοδόβαρ και η ελευθερία του σινεμά
«Χαίρομαι που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τον Pedro», είπε η Tilda Swinton και το πρόσωπό της φωτίστηκε αμέσως. Ο Almodovar αποτελεί την πιο πρόσφατη μεγάλη καλλιτεχνική σχέση της και η παρουσία του, στην έκθεση «Ongoing», λειτουργεί σαν μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν της. Η περφόρμανς κλείνει με μια αναφορά στον Ισπανό δημιουργό και αυτή η επιλογή έχει ιδιαίτερη σημασία για την ίδια. «Δεν πρόκειται για το τέλος μιας διαδρομής», εξήγησε. «Πριν από δύο μήνες γύρισα ακόμη μία ταινία στη Σρι Λάνκα». Η Swinton βλέπει τη ζωή και την τέχνη σαν μια διαδικασία που συνεχίζει να εξελίσσεται καθημερινά.
Η συνεργασία της με τον Pedro Almodovar ξεκίνησε μέσα στην πανδημία, όταν γύρισαν μαζί την πρώτη τους ταινία, «The Human Voice». Η συγκεκριμένη δουλειά κατέχει ξεχωριστή θέση στην έκθεση, ακριβώς επειδή δημιουργήθηκε σε μια περίοδο παγκόσμιας αβεβαιότητας. «Ήθελα πολύ να συμπεριληφθεί γιατί μιλάμε για κάτι ongoing, κάτι που συνεχίζεται», είπε χαρακτηριστικά. Η Swinton περιέγραψε με θαυμασμό τον τρόπο με τον οποίο ο Almodovar την ενέταξε στον δικό του κινηματογραφικό κόσμο. «Είχα δει όλες τις ταινίες του και θεωρούσα το σύμπαν του τόσο χαρακτηριστικό, τόσο απόλυτα αλμοδοβαρικό», είπε γελώντας. «Και ξαφνικά βρέθηκα μέσα σε αυτό το κάδρο».
Σε αντίθεση με άλλες δημιουργικές συνεργασίες της, όπου συμμετέχει ενεργά στη συγγραφή και στη διαμόρφωση των έργων, εδώ η σχέση λειτουργεί διαφορετικά. «Με την Joanna Hogg, τον Luca Guadagnino ή τον Derek Jarman υπήρχε μια κοινή συγγραφή», εξήγησε. «Με τον Pedro μπαίνω μέσα στο όραμά του». Αυτό ακριβώς θεωρεί και τόσο γοητευτικό. Η δυνατότητα να μεταμορφώνεται μέσα από τη ματιά ενός άλλου δημιουργού. Να γίνεται μέρος μιας νέας κινηματογραφικής γλώσσας. «Υπάρχει κάτι ανάμεσα στη δική μου παρουσία και στο σύμπαν του Almodovar που συναντιέται με πολύ φυσικό τρόπο», είπε.
Με αυτοσαρκασμό αναφέρθηκε και στις μεγάλες στούντιο παραγωγές που την έκαναν γνωστή στο ευρύ κοινό. «Ο περισσότερος κόσμος με ξέρει από δύο ή τρεις ταινίες μεγάλων στούντιο. Συγκεκριμένα, από τη Νάρνια και τις ταινίες της Marvel», είπε χαμογελώντας. «Κι όμως, αυτό εδώ είναι το πραγματικό έργο της ζωής μου». Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ίσως η ουσία της παρουσίας της στην Αθήνα. Η Tilda Swinton μοιάζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη συνεχή αναζήτηση παρά για την εικόνα της σταρ. Για εκείνη, η τέχνη παραμένει μια καθημερινή άσκηση εξέλιξης, μια ζωντανή διαδικασία που συνεχίζει να κινείται, ν' αλλάζει και ν' αναπνέει. «Δεν τελειώνει τίποτα εδώ», είπε λίγο πριν ολοκληρωθεί η συζήτηση. «Οι ανθρώπινες σχέσεις μοιάζουν με δέντρα. Μεγαλώνουν και εξελίσσονται. Και τα νέα έργα είναι σαν καινούργια φύλλα που εμφανίζονται πάνω στα κλαδιά τους».
Η Tilda Swinton μετέφερε την εμπειρία της από συζητήσεις με νέους δημιουργούς παγκοσμίως, επισημαίνοντας πως η κύρια ανησυχία τους σήμερα είναι η ψυχική υγεία και το κοινωνικό άγχος. «Όπου κι αν ταξιδεύω, ακούω νέους καλλιτέχνες να μιλούν για το άγχος, τη μοναξιά και την ψυχική πίεση που βιώνουν. Πιστεύω πως η συλλογικότητα και η συνεργασία μπορούν να λειτουργήσουν σαν αντίδοτο. Εγώ μεγάλωσα μέσα σε κοινότητες δημιουργών, κάτι που σήμερα γίνεται όλο και πιο δύσκολο για τους νεώτερους ανθρώπους της τέχνης. Αυτό που μ' ενδιαφέρει είναι να υπερασπιστώ ένα πιο συνεργατικό μοντέλο δημιουργίας».
Η γκαρνταρόμπα ως ζωντανός χάρτης ζωής
«Αυτή η περφόρμανς ταξιδεύει από χώρα σε χώρα σαν να πηδά συνεχώς πάνω από σύνορα», είπε η Tilda Swinton μιλώντας για το «A Biographical Wardrobe», το έργο που παρουσιάζει μαζί με τον Olivier Saillard. Οι δυο τους συνεργάζονται από το 2012 πάνω σε αυτό που αποκαλούν «ζωντανές εκθέσεις», ένα υβρίδιο ανάμεσα στη μόδα, την περφόρμανς και την εικαστική εγκατάσταση. Ο Saillard, ιστορικός μόδας και πρώην διευθυντής του Μουσείου Galliera στο Παρίσι, αναζητούσε έναν νέο τρόπο παρουσίασης των ενδυμάτων πέρα από τις στατικές βιτρίνες των μουσείων. «Είχε κουραστεί από τα μανεκέν», είπε χαμογελώντας η Swinton. «Και τότε αποφασίσαμε να δημιουργήσουμε κάτι ζωντανό».
Από αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε μια νέα μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης. Οι δυο τους είχαν ήδη παρουσιάσει το «Embodying Pasolini», μια ζωντανή προσέγγιση στο αρχείο κοστουμιών του Pier Paolo Pasolini. Η συνέχεια ήρθε φυσικά μέσα από την ιδέα μιας περφόρμανς που θα περιστρεφόταν γύρω από τη ζωή της ίδιας της Swinton. «Στην αρχή νομίζαμε πως θ' αφορά αποκλειστικά εμένα», παραδέχθηκε. «Πολύ γρήγορα καταλάβαμε ότι αφορά ολόκληρη τη συμμορία μας». Η λέξη επιστρέφει διαρκώς στη συζήτησή της. Η τέχνη ως συλλογική πράξη. Ως μια ομάδα ανθρώπων που δημιουργούν μαζί, μεγαλώνουν μαζί και συνεχίζουν να επηρεάζουν ο ένας τον άλλον μέσα στον χρόνο.
Το δώρο που συγκίνησε την Tilda Swinton
«Ένα από τα πράγματα που με συγκινούν περισσότερο εδώ στην Αθήνα είναι ότι πολλοί άνθρωποι έρχονται και μου λένε πως η μητέρα τους ήταν μοδίστρα ή πως ο πατέρας τους ήταν ράφτης», είπε η Tilda Swinton και η συζήτηση απέκτησε αμέσως έναν τόνο προσωπικό και ζεστό. Η ίδια έδειχνε εντυπωσιασμένη από τον τρόπο με τον οποίο το αθηναϊκό κοινό συνδέθηκε με την περφόρμανς «A Biographical Wardrobe» και με την ιδέα ότι τα ρούχα κουβαλούν τη ζωή των ανθρώπων που τα φόρεσαν. «Χθες, όταν υπέγραφα βιβλία, μια νεαρή κοπέλα μού χάρισε ένα μαντήλι που είχε κεντήσει στο χέρι η γιαγιά της», είπε. «Και επειδή αγαπώ πολύ τα μαντήλια, συγκινήθηκα βαθιά». Για τη Swinton, ακόμη και τα πιο απλά αντικείμενα αποκτούν ιδιαίτερη αξία όταν συνδέονται με οικογενειακές ιστορίες και προσωπικές μνήμες.
Η ίδια πιστεύει πως ο καθένας θα μπορούσε να δημιουργήσει τη δική του «βιογραφική γκαρνταρόμπα». «Ίσως να υπάρχει ακόμη ένα παλιό πουκάμισο του πατέρα σας, ένα νυχτικό της γιαγιάς σας ή μια παλιά βαλίτσα», είπε κοιτάζοντας το κοινό. Εκείνο που την ενδιαφέρει περισσότερο είναι η συνέχεια της ανθρώπινης παρουσίας μέσα στον χρόνο. «Δεν μιλάμε για μουσειακά αντικείμενα», εξήγησε. «Το παλτό του παππού σου παραμένει ένα ζεστό παλτό». Η Swinton στάθηκε ιδιαίτερα στη χρηστικότητα των ρούχων και στη δύναμη που έχουν να διατηρούν ζωντανή τη σύνδεση ανάμεσα στις γενιές. «Φορώντας τα ρούχα των προγόνων μας, κρατώντας τα μαντήλια ή τα παπούτσια τους, αποκτούμε μια πνευματική επαφή μαζί τους. Μας θυμίζουν ότι οι γονείς μας έκαναν το καλύτερο που μπορούσαν». Η τελευταία της φράση ακούστηκε σχεδόν σαν μια μικρή υπενθύμιση συμφιλίωσης απέναντι στον χρόνο και στις οικογενειακές σχέσεις.
Θερινό σινεμά στην ταράτσα του Onassis Stegi
Η έκθεση «Ongoing» κλείνει με το βλέμμα στραμμένο ψηλά, προς τον αττικό ουρανό. Στην ταράτσα του Onassis Stegi, δύο σκάλες υψώνονται σαν μια συμβολική διαδρομή προς το φως και τη συνέχεια. Η Tilda Swinton τις αποκάλεσε χαμογελώντας το δικό της «Stairway to Heaven». «Είναι η ζωή που συνεχίζεται μετά τη ζωή», είπε, δίνοντας στην εικόνα μια περιγραφή σχεδόν ποιητική.
Στον ίδιο χώρο, κάθε Παρασκευή κατά τη διάρκεια της έκθεσης, η ταράτσα γίνεται θερινό σινεμά. Το πρόγραμμα προβολών περιλαμβάνει κάθε φορά μία ταινία μεγάλου και μία μικρού μήκους, αφιερωμένες στους δημιουργούς που συνδέονται με τη διαδρομή και τις συνεργασίες της Swinton. «Μου αρέσει η σκέψη ότι μπορεί να κάνει κρύο και οι άνθρωποι να χρειαστεί να σκεπαστούν με κουβέρτες» σχολίασε η ίδια.
Οι μικρού μήκους ταινίες έχουν επιλεγεί από την ίδια μέσα από τη συλλογή του Eye αλλά και από το προσωπικό της έργο. Οι ταινίες μεγάλου μήκους είναι οι εξής: Caravaggio (Καραβάτζιο) του Derek Jarman (1986), Io sono l'amore (Είμαι ο έρωτας) του Luca Guadagnino (2009), Memoria (Ανάμνηση) του Apichatpong Weerasethakul (2021), The Room Next Door (Το διπλανό δωμάτιο) του Pedro Almodovar (2024), The Eternal Daughter της Joanna Hogg (2022) και Only Lovers Left Alive (Μόνο οι εραστές μένουν ζωντανοί) του Jim Jarmusch (2013).
