Ποια καθημερινά αντικείμενα κάνουν το σπίτι μας... τοξικό;

Πώς να αποφύγετε τους «φαντομάδες» των χημικών ενώσεων

🕛 χρόνος ανάγνωσης: 9 λεπτά ┋ 🗣️ Ανοικτό για σχολιασμό

Κάθε νέο έτος συνοδεύεται από μια πλημμύρα συμβουλών για το πώς να αποτοξινώσεις τον εαυτό σου και το σώμα σου.

Τι συμβαίνει όμως με τις τοξίνες που υπάρχουν μέσα στα σπίτια;

Όπως αναφέρει και το Independent, ολοένας και περισσότεροι κάνουν λόγο πλέον για τα «παντοτινά χημικά», μια κατηγορία ανθρωπογενών χημικών τοξινών γνωστών ως PFAS (πε- και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες), οι οποίες χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες σε προϊόντα όπως αντικολλητικά σκεύη και αδιάβροχα ρούχα. Οι PFAS είναι τόσο διαδεδομένες στη Βρετανία, που πλέον ανιχνεύονται στο αίμα σχεδόν όλων των ανθρώπων, σε διαφορετικά επίπεδα. Το πρόβλημα είναι ότι νεότερες μελέτες δείχνουν πως συνδέονται με σοβαρές παθήσεις, όπως καρκίνος, υπογονιμότητα και αυξημένη καρδιαγγειακή θνησιμότητα.

Και δεν είναι οι μόνες τοξίνες που κρύβονται στα σπίτια. Η BPA (Δισφαινόλη Α) είναι μια χημική ουσία που χρησιμοποιείται σε σκληρά πλαστικά και εποξικές ρητίνες, συχνά σε συσκευασίες τροφίμων και μεταλλικά κουτιά αναψυκτικών και ποτών. Πλέον έχει ταξινομηθεί ως επικίνδυνη χημική ουσία στην ΕΕ, λόγω της ικανότητάς της να βλάπτει τη γονιμότητα και να προκαλεί οφθαλμικές βλάβες, δερματικές αντιδράσεις και ερεθισμό του αναπνευστικού. Πολλά προϊόντα διαφημίζονται ως «χωρίς BPA», όμως αυτό σημαίνει απλώς ότι δεν περιέχουν Δισφαινόλη Α, κάλλιστα μπορούν να περιέχουν άλλες δισφαινόλες.

Τα «αγκάθια» στην κουζίνα

Το πλαστικό εξακολουθεί να είναι ένα διαχρονικό ζήτημα, ειδικά τα πλαστικά μαγειρικά σκεύη. Νέες μελέτες δείχνουν ότι το μαύρο πλαστικό περιέχει κάθε λογής επιβλαβείς ουσίες, ακόμη κι αν είναι ανακυκλωμένο. Τα ξύλινα σκευη είναι μια καλή εναλλακτική, αν και χρονοβόρα, καθώς χρειάζονται καλό στέγνωμα για να μη μουχλιάσουν. Οι κατσαρόλες είναι ένα «κρυφό» σημείο. Το ανοξείδωτο ατσάλι δεν περιέχει αλουμίνιο, ένα τοξικό μέταλλο που έχει συσχετιστεί με τη νόσο Αλτσχάιμερ, τον αυτισμό και τον καρκίνο του μαστού. Παρόλα αυτά όμως, περιέχει 14% νικέλιο και, σε περιπτώσεις μαγειρέματος όξινων τροφών όπως σάλτσα ντομάτας ή μήλα, το νικέλιο μπορεί να περάσει στο φαγητό. Αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό για τους διαβητικούς, καθώς το νικέλιο έχει συνδεθεί με διαταραχές στον μεταβολισμό του σακχάρου.

Τα σκεύη με αντικολλητική επίστρωση είναι τα απολύτως απαγορευτικά ωστόσο. Περιέχουν PFAS, οι οποίες συσσωρεύονται σε όλα τα όργανα και συνδέονται με καρκίνο, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, προβλήματα θυρεοειδούς και πιθανότατα πολλές ακόμη ασθένειες που θα εντοπιστούν στο μέλλον. Τα σκεύη στα οποία η αντικολλητική τους επιφάνεια προήλθε από επεξεργασία άμμου και διαμαντιών είναι πολύ πιο ασφαλή. Επιπλέον, μια εξίσου καλή εναλλακτική είναι τα μαντεμένια τηγάνια, που μπορεί να είναι ακριβά, αλλά είναι ανθεκτικότατα.

Η συσκευασία και αποθήκευση φαγητού είναι ένα σημείο που αρκετοί προσπερνούν. Από την τοποθέτηση του φαγητού πρώτα σε κεραμικό σκεύος πριν το μαγείρεμά του σε φριτέζα αέρος, στην αποφυγή αποθήκευσής του σε πλαστικά δοχεία στο ψυγείο. Όταν το φαγητό, όπως το τυρί, «ιδρώνει» μέσα στο πλαστικό δοχείο, τοξίνες περνούνε μέσα του. Το πλαστικό εξακολουθεί να είναι «στο κόκκινο» και σε αυτή την περίπτωση, είτε πρόκειται για δοχείο με πλαστικό καπάκι είτε για μεμβράνη. Για τη δεύτερη περίπτωση ειδικά, η μεμβράνη περιέχει φθαλικές ενώσεις, επομένως θα πρέπει να αποφεύγεται το τύλιγμα φαγητού, ώστε να μην έρχεται σε άμεση επαφή.

Για τα καθαριστικά η καλύτερη επιλογή είναι γυάλινα μπουκάλια που μπορούν να ξαναγεμιστούν, όπως για τις περιπτώσεις υγρού πιάτων, χεριών, αλλά και για όλων των ειδών τις χρήσεις. Τα οικολογικά καθαριστικά σίγουρα είναι περισσότερο ασφαλή, ωστόσο αυτό δεν αφορά όσα έρχονται σε μορφή σπρέι, καθώς ό,τι ψεκάζουμε πηγαίνει κατευθείαν στους πνεύμονές μας, γι' αυτό και συνίστανται τα κρεμώδη καθαριστικά. Το υγρό απορρυπαντικό ρούχων σημειώνεται πως πολλές φορές συνδέεται με εκζέματα στα παιδιά, γι' αυτό καλό θα ήταν να προτιμούνται οργανικά προϊόντα.

Μπάνιο και υπνοδωμάτιο

Ο μεγαλύτερος «εχθρός» του μπάνιου είναι η μούχλα. Αν εμφανιστούν μικρές εστίες μούχλας, προτείνεται ο καθαρισμός με βόρακα. Τα αντιβακτηριακά μαντηλάκια επίσης πολλές φορές κρίνονται ως επικίνδυνα. Συνήθως περιέχουν απολυμαντικά, απορρυπαντικά και συνθετικά αρώματα, τοξίνες που απορροφώνται από το δέρμα. Μια καλή εναλλακτική είναι το νωπό πανί, με μαγειρική σόδα ή ξύδι, διαφορετικά τα οργανικά προϊόντα.

Στην κρεβατοκάμαρα από την άλλη, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι το στρώμα. Τα περισσότερα περιέχουν συνθετικά χημικά, συμπεριλαμβανομένων VOCs (πτητικών οργανικών ενώσεων), τα οποία κατά τη διάρκεια του ύπνου εισέρχονται στο σώμα μέσω της αναπνοής και του δέρματος. Τα φυσικά στρώματα και μαξιλάρια από μαλλί ή βαμβάκι είναι η ασφαλής επιλογής. Τα VOCs υπάρχουν σε πολλά καθημερινά αντικείμενα όπως σε έπιπλα, αλλά και σε χρώματα και κλινοσκεπάσματα. Οι συγκεντρώσεις τους σε εσωτερικούς χώρους είναι συχνά υψηλότερες από τους εξωτερικούς και συνδέονται με ερεθισμούς του αναπνευστικού, νευρολογικά προβλήματα και χρόνιες ασθένειες.

Η υγιεινή της ντουλάπας και των ρούχων συγκεντρώνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Τα περισσότερα αντισκωριακά προϊόντα που κρεμάει ο κόσμος στις ντουλάπες του για να προστατέψει τα ρούχα είναι γεμάτα με παρα-διχλωροβενζόλιο, ένα τοξικό εντομοκτόνο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να σταματήσει η χρήση του, από τη στιγμή μάλιστα που ο σκόρος αντιμετωπίζεται το ίδιο αποτελεσματικά χρησιμοποιώντας αιθέριο έλαιο λεβάντας στα ρούχα.

Ένα ακόμα σπουδαίο «μυστικό» αφορά στο στεγνό καθάρισμα. Παρότι ορισμένα ρούχα πρέπει να καθαρίζονται αποκλειστικά με αυτόν τον τρόπο, τα χημικά του στεγνού καθαρίσματος είναι από τα πιο καρκινογόνα που υπάρχουν. Συχνά στα στεγνοκαθαριστήρια χρησιμοποιούνται χημικά όπως το υπερχλωροαιθυλένιο (perchloroethylene ή αλλιώς PERC), το οποίο η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ έχει χαρακτηρίσει ως «πιθανόν καρκινογόνο για τον άνθρωπο» σε περιπτώσεις υψηλής ή παρατεταμένης έκθεσης. Αν και τα ρούχα που επιστρέφουν από επαγγελματικό στεγνό καθάρισμα πληρούν τα πρότυπα ασφαλείας, ίχνη των χημικών μπορεί να παραμένουν αρχικά, γι' αυτό προτείνεται ο αερισμός τους πριν την αποθήκευσή τους εντός της ντουλάπας.

Το σαλόνι και τα πέντε πιο απαγορευτικά χημικά

Στα σαλόνια, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι συνήθως τα χαλιά και τα συνθετικά υφάσματα, τα οποία μπορεί να περιέχουν τα ίδια είδη τοξινών που βρίσκονται και στα στρώματα. Επιπλέον, βάσει νομοθεσίας, υποχρεωτικά περιέχουν επιβραδυντικά φλόγας με βρώμιο. Τα φυσικά υλικά όπως το μαλλί και το βαμβάκι είναι καλύτερα, καθώς είναι φυσικά ανθεκτικά στη φωτιά.

Συνολικά βέβαια, τίποτα δεν είναι απολύτως ακίνδυνο. Όλα πληρούν κάποια πρότυπα ασφαλείας, αλλά δε γνωρίζουμε τις σωρευτικές επιπτώσεις σε βάθος χρόνου. Όπως και με το φαγητό, δε χρειάζεται να τα κάνουμε όλα τέλεια, αλλά σίγουρα είναι ωφέλιμο να κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας, χωρίς πανικό και υπερβολές. Επειδή όμως όταν κοιτάζεις το πίσω μέρος μιας συσκευασίας, είτε πρόκειται για καλλυντικά είτε για καθαριστικά προϊόντα, δεν είναι πάντα εύκολο να ξέρεις τι να προσέξεις και τι να αποφύγεις, αυτές είναι πέντε από τις πιο τοξικές χημικές ουσίες που καλό είναι να αποφεύγονται:

Φθαλικές ενώσεις

Αυτές οι χημικές ουσίες είναι ενδοκρινικοί διαταράκτες και βρίσκονται συνήθως σε καλλυντικά, πλαστικά, απορρυπαντικά ρούχων και αποσμητικά χώρου. Έχει αποδειχθεί ότι διαταράσσουν το ορμονικό σύστημα και ορισμένες μελέτες τις έχουν συνδέσει με γενετικές ανωμαλίες. Αν και οι χαμηλές δόσεις μπορεί να θεωρούνται ασφαλείς, η συστηματική υψηλή έκθεση ενέχει κινδύνους. Καλό είναι να αποφεύγουμε συστατικά που περιέχουν τη λέξη «phthalate» ή ασαφείς ενδείξεις όπως «fragrance».

Παραβένες

Οι παραβένες είναι μια ομάδα χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται ευρέως ως συντηρητικά σε καλλυντικά και προϊόντα προσωπικής φροντίδας για να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής τους. Το πρόβλημα είναι ότι λειτουργούν και ως ορμονικοί διαταράκτες, οι οποίοι μπορούν να βλάψουν τη γονιμότητα και τα αναπαραγωγικά όργανα, να επηρεάσουν τα αποτελέσματα της εγκυμοσύνης και να αυξήσουν τον κίνδυνο καρκίνου. Μπορούν επίσης να προκαλέσουν δερματικούς ερεθισμούς.

Φορμαλδεΰδη και απελευθερωτές φορμαλδεΰδης

Αυτό το γνωστό καρκινογόνο μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό του δέρματος και δερματίτιδα εξ επαφής, ενώ μπορεί να εμφανίζεται σε χαμηλές συγκεντρώσεις σε προϊόντα μαλλιών και νυχιών. Οι λεγόμενοι «απελευθερωτές φορμαλδεΰδης» από την άλλη, όπως η DMDM υδαντοΐνη, η διαζολιδινυλική ουρία, η ιμιδαζολιδινυλουρία και το κουαρτένιο-15, απελευθερώνουν σταδιακά μικρές ποσότητες φορμαλδεΰδης με την πάροδο του χρόνου για να αποτρέψουν τη μικροβιακή ανάπτυξη. Συναντώνται ιδιαίτερα στα προϊόντα περιποίησης.

Πτητικές Οργανικές Ενώσεις (VOCs)

Αυτές οι χημικές ουσίες βρίσκονται σε προϊόντα καθαρισμού, υφάσματα και έπιπλα. Μελέτες δείχνουν ότι οι συγκεντρώσεις VOCs σε εσωτερικούς χώρους είναι συχνά υψηλότερες από εκείνες σε εξωτερικούς, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο έκθεσης. Η παρατεταμένη έκθεση έχει συνδεθεί με ερεθισμό του αναπνευστικού, νευρολογικές επιπτώσεις και αυξημένο κίνδυνο χρόνιων ασθενειών. Τα VOCs σπάνια αναγράφονται άμεσα στις ετικέτες, οπότε είναι καλύτερο να αποφεύγονται αεροζόλ και γενικές ενδείξεις όπως «fragrance» ή «parfum», που μπορεί να κρύβουν δεκάδες αδήλωτες ουσίες.

«Παντοτινά χημικά» (PFAS)

Τα PFAS, γνωστά και ως «παντοτινά χημικά», εμφανίζονται συχνά σε προϊόντα που έχουν σχεδιαστεί για να είναι αδιάβροχα, ανθεκτικά στους λεκέδες ή μεγάλης διάρκειας. Αυτό περιλαμβάνει αντικολλητικά σκεύη, καλλυντικά και καθαριστικά προϊόντα. Μελέτες δείχνουν ότι συνδέονται με σοβαρά προβλήματα υγείας, όπως καρκίνος, υπογονιμότητα και αυξημένη καρδιαγγειακή θνησιμότητα. Καλό είναι επομένως να προτιμούνται προϊόντα που δηλώνουν ότι είναι χωρίς PFAS και ιδιαίτερη προσοχή στα συστατικά που περιέχουν τις λέξεις «fluoro», «perfluoro» ή «polyfluoro». Ακόμη και όταν η λίστα συστατικών είναι ασαφής, τα PFAS χρησιμοποιούνται συχνά σε προϊόντα που διαφημίζονται ως αδιάβροχα ή μεγάλης διάρκειας, όπως τα προϊόντα μακιγιάζ.