Μια μυστηριώδης λάμψη από την άκρη του σύμπαντος: Η ανθρωπότητα έλαβε σήμα... πριν από 13 δισ. χρόνια

Μια εκθαμβωτική κοσμική λάμψη, σύντομη αλλά απίστευτα ισχυρή, ταξίδεψε για περισσότερα από 13 δισεκατομμύρια χρόνια πριν φτάσει στη Γη.

Διέσχισε ένα σύμπαν που ήταν ακόμη νέο, ταραχώδες και σκοτεινό, πολύ πριν σχηματιστούν γαλαξίες όπως ο δικός μας.

Όπως αναφέρει το dailygalaxy.com, η έκρηξη διήρκεσε μόλις δέκα δευτερόλεπτα. Η προέλευσή της δεν ήταν αμέσως σαφής. Όμως, καθώς συσσωρεύονταν δεδομένα από διαστημικά και επίγεια τηλεσκόπια, οι επιστήμονες συνειδητοποίησαν ότι παρατηρούσαν κάτι πολύ αρχαιότερο από οτιδήποτε είχε επιβεβαιωθεί μέχρι τότε σε αυτή την κατηγορία. Ίσως ένα καταρρέον άστρο. Ή έναν τύπο αστρικού θανάτου που δεν έχει ακόμη πλήρως κατανοηθεί.

Σήματα σαν κι αυτό δεν είναι ασυνήθιστα. Ανιχνεύονται, καταγράφονται και μελετώνται. Όμως αυτό ξεχώριζε. Ο χρόνος που χρειάστηκε για να φτάσει και ο τρόπος με τον οποίο εξελίχθηκε το έκαναν διαφορετικό.

Όταν τελικά επιβεβαιώθηκε η φύση του, είχε ήδη καταρρίψει ένα ρεκόρ. Το φως προερχόταν από έναν υπερκαινοφανή αστέρα (supernova) που εξερράγη όταν το Σύμπαν ήταν μόλις 730 εκατομμυρίων ετών. Όχι μόνο πρόκειται για το πιο μακρινό γεγονός του είδους του που έχει παρατηρηθεί ποτέ, αλλά ενδέχεται επίσης να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές αντιλαμβάνονται τον σχηματισμό των άστρων στο πρώτο δισεκατομμύριο χρόνια της κοσμικής ιστορίας.

Μια συντονισμένη διεθνική ανίχνευση

Η αρχική ανίχνευση πραγματοποιήθηκε στις 14 Μαρτίου 2025, όταν ο δορυφόρος SVOM (Space-based multi-band astronomical Variable Objects Monitor), μια κοινή γαλλοκινεζική αποστολή, κατέγραψε μια έκρηξη ακτίνων γάμμα διάρκειας δέκα δευτερολέπτων. Αυτές οι «μακρές» εκρήξεις συνδέονται συνήθως με τον θάνατο άστρων μεγάλης μάζας και τη γέννηση μαύρων τρυπών, εκπέμποντας εστιασμένους πίδακες ενέργειας που παραμένουν ορατοί σε τεράστιες κοσμικές αποστάσεις.

Η πρώιμη επιτυχία του SVOM στην αναγνώριση αυτού που αργότερα ονομάστηκε GRB 250314A ήταν αξιοσημείωτη, καθώς η αποστολή είχε μόλις ξεκινήσει πλήρως τη λειτουργία της. Ερευνητές από το Παρατηρητήριο του Παρισιού - PSL και άλλα ευρωπαϊκά ιδρύματα επιβεβαίωσαν ότι η έκρηξη προερχόταν από την Εποχή του Επανιονισμού, την περίοδο κατά την οποία τα πρώτα άστρα και γαλαξίες άρχισαν να ιονίζουν το διαγαλαξιακό μέσον.

Μέσα σε λίγες ώρες από την ανίχνευση, το Παρατηρητήριο Neil Gehrels Swift της NASA εντόπισε με ακρίβεια την πηγή των ακτίνων γάμμα. Ακολούθησαν παρατηρήσεις από το Σκανδιναβικό Οπτικό Τηλεσκόπιο και το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο (VLT), οι οποίες αποκάλυψαν μια υπέρυθρη μεταλάμψη (afterglow), επιτρέποντας στους αστρονόμους να προσδιορίσουν ερυθρή μετατόπιση 7,3 - ένδειξη ότι το φως είχε ταξιδέψει για περισσότερα από 13 δισεκατομμύρια χρόνια.

Ελάχιστες εκρήξεις ακτίνων γάμμα έχουν ανιχνευθεί από τόσο πρώιμη φάση της κοσμικής ιστορίας. Σύμφωνα με ενημέρωση της αποστολής του ESA, το συγκεκριμένο γεγονός κατέχει πλέον το ρεκόρ του πιο μακρινού επιβεβαιωμένου υπερκαινοφανούς μέχρι σήμερα.

Η επιβεβαίωση του James Webb

Τρεισήμισι μήνες μετά την αρχική έκρηξη, το Διαστημικό Τηλεσκόπιο James Webb (JWST) στράφηκε προς τη φθίνουσα μεταλάμψη. Αυτή η καθυστέρηση δεν αποτέλεσε μειονέκτημα. Λόγω της διαστολής του Σύμπαντος, το φως από μακρινά αντικείμενα «τεντώνεται», ένα φαινόμενο γνωστό ως ερυθρή μετατόπιση (redshift), και τα γεγονότα φαίνονται να εκτυλίσσονται σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.

Τα όργανα NIRCam και NIRSpec του JWST κατέγραψαν εικόνες τόσο του υπερκαινοφανούς όσο και του γαλαξία-ξενιστή του, επιβεβαιώνοντας ότι η έκρηξη ακτίνων γάμμα προήλθε από την κατάρρευση ενός άστρου μεγάλης μάζας. Πρόκειται για την πρώτη φορά που ανιχνεύεται γαλαξίας-ξενιστής για υπερκαινοφανή τόσο μακρινό στον χώρο και στον χρόνο.

Σε εργασία που αξιολογήθηκε από ομότιμους και δημοσιεύθηκε στο Astronomy & Astrophysics Letters, με αναφορές από το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο και τη NASA, οι επιστήμονες επιβεβαίωσαν ότι το GRB 250314A ξεπέρασε το προηγούμενο ρεκόρ απόστασης, το οποίο κατείχε ένας υπερκαινοφανής με ερυθρή μετατόπιση 4,3. «Μόνο το Webb μπορούσε να δείξει άμεσα ότι αυτό το φως προέρχεται από έναν υπερκαινοφανή αστέρα, την κατάρρευση ενός άστρου μεγάλης μάζας», δήλωσε ο Άντριου Λέβαν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Radboud και επικεφαλής συγγραφέας μίας από τις μελέτες.

Η ομάδα χρησιμοποίησε ένα πρόγραμμα ταχείας απόκρισης (Director’s Discretionary Time) για να διασφαλίσει ότι το γεγονός παρατηρήθηκε στο μέγιστο της φωτεινότητάς του. Το φως της έκρηξης είχε «απλωθεί» στον χρόνο, επομένως η καταγραφή της σωστής στιγμής απαιτούσε ακριβή προσαρμογή και συγχρονισμό.

Μια απρόσμενη ομοιότητα, που αλλάζει τα πάντα

Τα αποτελέσματα αμφισβήτησαν παγιωμένες παραδοχές. Η έκρηξη δεν παρουσίασε τα μοναδικά χημικά ή ενεργειακά χαρακτηριστικά που αναμένονταν από άστρα του πρώιμου Σύμπαντος, γνωστά ως άστρα Πληθυσμού III. Αυτά τα πρώτης γενιάς άστρα, φτωχά σε βαριά στοιχεία (μέταλλα), θεωρούνταν ότι πεθαίνουν με εξαιρετικά ενεργητικές και ασύμμετρες εκρήξεις.

Αντίθετα, τα δεδομένα από τις παρατηρήσεις του JWST αποκάλυψαν έναν τυπικό υπερκαινοφανή Τύπου II, που μοιάζει πολύ με αυτούς που παρατηρούνται στο τοπικό Σύμπαν σήμερα. Αυτό υποδηλώνει ότι οι διεργασίες που καθορίζουν τον αστρικό θάνατο -και ενδεχομένως και τον χημικό εμπλουτισμό- είχαν ήδη εγκαθιδρυθεί μόλις 730 εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη.

Ο Νάιαλ Τάνβιρ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Leicester και συν-συγγραφέας της μελέτης, σημείωσε: «Το Webb έδειξε ότι αυτός ο υπερκαινοφανής μοιάζει ακριβώς με τους σύγχρονους υπερκαινοφανείς». Εάν αυτό επιβεβαιωθεί και σε επιπλέον γεγονότα, θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι γαλαξίες εξελίσσονταν ταχύτερα απ’ ότι πιστευόταν μέχρι τώρα, παράγοντας πολλαπλές γενιές άστρων σε σχετικά σύντομο κοσμολογικό χρόνο.

Η πρώιμη εξέλιξη του σύμπαντος

Η ανίχνευση του GRB 250314A προσφέρει νέα εικόνα για το πόσο γρήγορα εμφανίστηκε η πολυπλοκότητα στο πρώιμο Σύμπαν. Με τη συνδυασμένη προσπάθεια του SVOM, του JWST και άλλων επίγειων εγκαταστάσεων, οι ερευνητές μπόρεσαν να επιβεβαιώσουν τόσο τη φύση της έκρηξης όσο και τη δομή του περιβάλλοντος στο οποίο φιλοξενήθηκε.

Η ανακάλυψη δείχνει επίσης πώς οι εκρήξεις ακτίνων γάμμα μπορούν να λειτουργήσουν ως ισχυρά εργαλεία για τη μελέτη των πρώτων εποχών του Σύμπαντος. Η λαμπρότητά τους και τα χαρακτηριστικά τους σήματα επιτρέπουν στους επιστήμονες να ανιχνεύουν κοσμικά γεγονότα που συνέβησαν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια, προσφέροντας μια συμπληρωματική προσέγγιση στις παραδοσιακές παρατηρήσεις βαθιών πεδίων.

Οι ερευνητές που συμμετέχουν στο τρέχον πρόγραμμα έχουν εξασφαλίσει επιπλέον χρόνο παρατήρησης στο JWST για την παρακολούθηση παρόμοιων γεγονότων υψηλής ερυθρής μετατόπισης. Αυτές οι μελλοντικές εκστρατείες θα επικεντρωθούν στην ανίχνευση μεταλάμψεων και γαλαξιών-ξενιστών, βοηθώντας τους αστρονόμους να σχηματίσουν μια σαφέστερη εικόνα της πρώιμης αστρικής εξέλιξης.

Διαβάστε ακόμη

Μπλόκα αγροτών: Τα επόμενα βήματα μετά τα μέτρα του Μητσοτάκη και η πρόταση για απόβαση τρακτέρ στην Αθήνα

Axios: Αποκάλυψη για μυστική συνάντηση του Γουίτκοφ με τον εξόριστο διάδοχο του Ιράν, Ρεζά Παχλαβί

Εξαφάνιση 16χρονης από την Πάτρα: Αγωνία για τη Λόρα - Το νέο βίντεο από Ζωγράφου και το μήνυμα του πατέρα της

Μια μυστηριώδης λάμψη από την άκρη του σύμπαντος: Η ανθρωπότητα έλαβε σήμα... πριν από 13 δισ. χρόνια