Γιατί οι ΗΠΑ (νομίζουν) ότι κερδίζουν τις μάχες αλλά τελικά χάνουν τον πόλεμο

Είναι φορές που πάνω στις τυπικές δηλώσεις που προσπαθούν να κάνουν στους δημοσιογράφους για να μην μπουν σε βαθύτερες αναλύσεις, οι ηγέτες μιλούν τη γλώσσα της αλήθειας χωρίς να το πολυκαταλάβουν.

Σε μια σπάνια στιγμή ειλικρίνειας στις 7 Μαρτίου, ο Ντόναλντ Τραμπ, περιέγραψε την αντιπαράθεση με το Ιράν ως ένα μεγάλο παιχνίδι σκακιού σε πολύ υψηλό επίπεδο… λέγοντας «έχω να κάνω με πολύ έξυπνους παίκτες… υψηλού επιπέδου διανόηση. Υψηλό, πολύ υψηλό IQ».

Αν το Ιράν είναι, σύμφωνα με την ίδια την παραδοχή του Τραμπ, ένας «υψηλού επιπέδου» αντίπαλος, τότε η αιφνίδια επαναφορά ενός σχεδίου 15 σημείων που είχε ήδη απορριφθεί από το Ιράν πριν από έναν χρόνο υποδηλώνει ένα χάσμα μεταξύ του πώς γίνεται αντιληπτός ο αντίπαλος και του πώς προσεγγίζεται.

Πρόκειται για ένα σχέδιο που έχει ήδη εξεταστεί σε διαπραγματεύσεις από το Ιράν και απορριφθεί ως μη ρεαλιστικό και εξαναγκαστικό. Παρ’ όλα αυτά, η κυβέρνηση Τραμπ παρουσιάζει εκ νέου τον «οδικό χάρτη» ως μονοπάτι προς την αποκλιμάκωση. Η Τεχεράνη απέρριψε ξανά την κίνηση ως περίπτωση όπου η Ουάσινγκτον «διαπραγματεύεται με τον εαυτό της» — ενισχύοντας την αντίληψη ότι οι ΗΠΑ επιχειρούν να επιβάλουν όρους αντί να τους διαπραγματευτούν.

Πολύ ικανότερος από προηγούμενους αντιπάλους

Σύμφωνα με την ανάλυση των Μπάμο Νούρι και Ιντερτζίρ Παρμάρ, αμφότερων καθηγητών Πολιτικών Επιστημών στο St George του Λονδίνου για το Conversation, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει δίκιο σε ένα σημείο — το Ιράν δεν είναι αντίπαλος που μπορεί εύκολα να υποτιμηθεί ή να καταβληθεί. Η ίδια του η περιγραφή αποτελεί μια έμμεση παραδοχή ότι πρόκειται για έναν πολύ πιο ικανό και σύνθετο αντίπαλο από εκείνους που αντιμετώπισαν οι ΗΠΑ σε προηγούμενους πολέμους στη Μέση Ανατολή, όπως το Ιράκ. Και γι’ αυτόν τον λόγο οι πιθανότητες στρέφονται όλο και περισσότερο εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.

Η σύγκρουση αυτή αντανακλά μια γνώριμη αλλά εσφαλμένη αυτοκρατορική παραδοχή: ότι η συντριπτική στρατιωτική ισχύς μπορεί να αντισταθμίσει τη στρατηγική παρεξήγηση. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ φαίνεται να έχουν υποτιμήσει όχι μόνο τις δυνατότητες του Ιράν, αλλά και το πολιτικό, οικονομικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται αυτός ο πόλεμος.

Σε αντίθεση με το Ιράκ, το Ιράν είναι μια βαθιά εδραιωμένη και ευέλικτη περιφερειακή δύναμη. Διαθέτει ανθεκτικούς θεσμούς, δίκτυα επιρροής και την ικανότητα να επιβάλλει ασύμμετρα κόστη σε πολλαπλά μέτωπα. Ξέρει πώς να διαχειρίζεται τη μέγιστη πίεση.

Χωρίς δικαιολογία, χωρίς στήριξη, χωρίς εξουσιοδότηση

Το πιο άμεσο πρόβλημα είναι η έλλειψη νομιμοποίησης. Αυτός ο πόλεμος δεν έχει εξουσιοδότηση ούτε από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ούτε, στην περίπτωση των ΗΠΑ, από το Κογκρέσο. Επιπλέον, εκτιμήσεις των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών δείχνουν ότι το Ιράν δεν είχε επανεκκινήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα μετά από προηγούμενα πλήγματα — γεγονός που αντικρούει μία από τις δικαιολογίες της Ουάσινγκτον για τον πόλεμο.

Η παραίτηση του Τζο Κεντ από τη θέση του επικεφαλής του Εθνικού Κέντρου Αντιτρομοκρατίας στις 17 Μαρτίου ήταν ακόμη πιο αποκαλυπτική. Στην επιστολή παραίτησής του, ο Κεντ υποστήριξε ότι το Ιράν δεν αποτελούσε άμεση απειλή.

Αυτό ουσιαστικά καταρρίπτει ένα από τα αρχικά αφηγήματα που στήριζαν την αμερικανική απόφαση για την έναρξη του πολέμου — ένα ακόμη πλήγμα στη νομιμοποίηση.

Η πλειονότητα των Αμερικανών αντιτίθεται στον πόλεμο, αντανακλώντας βαθιά κόπωση μετά το Ιράκ και το Αφγανιστάν — καθόλου ιδανικές συνθήκες για αυτό που ολοένα και περισσότερο μοιάζει με έναν ακόμη «ατελείωτο πόλεμο» στη Μέση Ανατολή. Οι τρέχουσες δημοσκοπήσεις δείχνουν τους Ρεπουμπλικανούς του Τραμπ να υστερούν έναντι των Δημοκρατικών ενόψει των κρίσιμων ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου.

Μακριά κι αγαπημένοι κι ένα απόθεμα που εξαντλείται ραγδαία

Ο πόλεμος είναι ταυτόχρονα στρατιωτικά αβέβαιος και πολιτικά μη βιώσιμος. Η διεθνής υποστήριξη από συμμάχους επίσης φθίνει. Το Ηνωμένο Βασίλειο — που συχνά προβάλλεται ως ο στενότερος εταίρος της Ουάσινγκτον — έχει περιοριστεί σε αμυντικό συντονισμό, ενώ η Γερμανία και η Γαλλία έχουν αποστασιοποιηθεί από επιθετικές επιχειρήσεις.

Οι ευρωπαϊκοί σύμμαχοι απέρριψαν επίσης αμερικανικό αίτημα για ανάπτυξη ναυτικών δυνάμεων με στόχο την ασφάλεια του Στενού του Ορμούζ. Αυτό αντικατοπτρίζει όχι μόνο διαφωνία, αλλά και μια βαθύτερη απώλεια εμπιστοσύνης στην αμερικανική ηγεσία και στρατηγική κρίση.

Η επιρροή των ΗΠΑ βασιζόταν ανέκαθεν τόσο στη νομιμοποίηση όσο και στη δύναμη. Αυτό το απόθεμα εξαντλείται πλέον ραγδαία. Η παγκόσμια εμπιστοσύνη μειώνεται, ενώ εικόνες θυμάτων αμάχων — μεταξύ των οποίων πάνω από 160 μαθητές που σκοτώθηκαν σε αεροπορική επιδρομή την πρώτη ημέρα του πολέμου — έχουν σοκάρει τη διεθνή κοινή γνώμη. Αντί να ενισχύει την ηγεσία, αυτός ο πόλεμος επιταχύνει τη διάβρωσή της.

Το Ισραήλ αντιμετωπίζει μια παράλληλη κρίση νομιμοποίησης — που ξεκίνησε στη Γάζα και τώρα έχει ενταθεί. Ο πόλεμος στη Γάζα έπληξε σοβαρά τη διεθνή του εικόνα, με τις συνεχείς απώλειες αμάχων και την ανθρωπιστική καταστροφή να προκαλούν πρωτοφανή κριτική, ακόμη και από παραδοσιακούς συμμάχους. Η σύγκρουση με το Ιράν επιδεινώνει αυτή την πτώση.

Η επίθεση στο Ιράν κατά τη διάρκεια ενεργών διαπραγματεύσεων — για δεύτερη φορά — ενισχύει την αντίληψη ότι προτιμάται η κλιμάκωση αντί της διπλωματίας. Το ζήτημα δεν αφορά πλέον μόνο τη συμπεριφορά, αλλά και την αξιοπιστία.

Στρατηγική αποτυχία, αφηγηματική ήττα

Η διεξαγωγή του πολέμου επιδεινώνει το πρόβλημα. Οι δολοφονίες Ιρανών ηγετών, που παρουσιάζονται ως τακτικές επιτυχίες, αποτελούν στρατηγικές αποτυχίες. Έχουν ενώσει αντί να αποσταθεροποιήσουν το Ιράν. Οι μαζικές φιλοκυβερνητικές διαδηλώσεις δείχνουν πώς η εξωτερική επιθετικότητα μπορεί να ενισχύσει την εσωτερική νομιμοποίηση.

Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο η διεξαγωγή του πολέμου, αλλά η ίδια η αξιοπιστία της σύγκρουσης. Όσο εντυπωσιακές κι αν είναι οι στρατιωτικές δυνατότητες των ΗΠΑ και του Ισραήλ, δεν μπορούν να αντισταθμίσουν την απώλεια φήμης. Κατά τη συγκέντρωση υποστήριξης για μια τέτοια σύγκρουση — τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς — η νομιμοποίηση αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα. Μόλις διαβρωθεί σε πολλαπλά μέτωπα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποκατασταθεί.

Αντί να σταθεροποιούν το σύστημα, οι ενέργειες των ΗΠΑ το κατακερματίζουν. Οι σύμμαχοι απομακρύνονται, οι αντίπαλοι προσαρμόζονται και τα ουδέτερα κράτη κρατούν αποστάσεις.

Ο παράγοντας της Οικονομίας

Ο πιο καθοριστικός παράγοντας μπορεί να είναι οικονομικός. Ο πόλεμος ήδη αποσταθεροποιεί τις παγκόσμιες αγορές — αυξάνοντας τις τιμές του πετρελαίου, τον πληθωρισμό και τη μεταβλητότητα σε επίπεδα που θυμίζουν συνδυασμό των πετρελαϊκών κρίσεων της δεκαετίας του 1970 και του πολέμου στην Ουκρανία.

Πρόκειται για έναν πόλεμο που δεν μπορεί να περιοριστεί ούτε γεωγραφικά ούτε οικονομικά. Η ανάπτυξη 2.500 Αμερικανών πεζοναυτών στη Μέση Ανατολή (και αναφορές ότι έως και άλλοι 3.000 αλεξιπτωτιστές θα σταλούν), με σχέδια — όπως αναφέρεται — για την εξασφάλιση του νησιού Χαργκ και, κατ’ επέκταση, της σημαντικότερης πετρελαϊκής υποδομής του Ιράν, θα αποτελούσε επικίνδυνη κλιμάκωση.

Για τα κράτη του Κόλπου, η υπόθεση ότι οι ΗΠΑ μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλεια τίθεται όλο και περισσότερο υπό αμφισβήτηση. Ορισμένα κράτη φέρονται να αναζητούν διαφοροποίηση των συμμαχιών τους, στρεφόμενα προς την Κίνα και τη Ρωσία, επαναλαμβάνοντας τάσεις μετά τον πόλεμο στο Ιράκ, όταν η αποτυχία των ΗΠΑ άνοιξε χώρο για εναλλακτικές δυνάμεις.

Τα χαρτιά στα χέρια του Ιράν

Οι πόλεμοι δεν κερδίζονται μόνο με την καταστροφή δυνατοτήτων, αλλά με την εξασφάλιση βιώσιμων και νομιμοποιημένων πολιτικών αποτελεσμάτων. Και στα δύο αυτά επίπεδα, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ υστερούν.

Το Ιράν, αντίθετα, δεν χρειάζεται στρατιωτική νίκη. Χρειάζεται μόνο να αντέξει, να επιβάλει κόστος και να υπερκεράσει χρονικά τους αντιπάλους του. Αυτή είναι η λογική του ασύμμετρου πολέμου: ο ασθενέστερος κερδίζει μη χάνοντας, ενώ ο ισχυρότερος χάνει όταν το κόστος συνέχισης γίνεται μη βιώσιμο.

Αυτή η δυναμική είναι ήδη ορατή. Αφού κλιμάκωσε γρήγορα, ο Τραμπ φαίνεται τώρα να αναζητά μια έξοδο — επαναφέροντας προτάσεις και δείχνοντας διάθεση για διαπραγμάτευση. Όμως το κάνει από θέση μειούμενης ισχύος. Αντίθετα, η ικανότητα του Ιράν να απειλεί τις ενεργειακές ροές, να απορροφά πίεση και να διαμορφώνει τον ρυθμό της κλιμάκωσης σημαίνει ότι κρατά ολοένα και περισσότερα στρατηγικά χαρτιά. Όσο διαρκεί ο πόλεμος, τόσο περισσότερο μετατοπίζεται αυτή η ισορροπία.

Οι αυτοκρατορίες σπάνια αναγνωρίζουν πότε αρχίζουν να χάνουν. Κλιμακώνουν, επιμένουν και διακηρύσσουν ότι η νίκη είναι κοντά. Όμως όταν το κόστος γίνει αδιαμφισβήτητο — οικονομική κρίση, πολιτικός κατακερματισμός, διεθνής απομόνωση — τότε είναι ήδη πολύ αργά. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ μπορεί να κερδίζουν μάχες. Αλλά ίσως χάνουν τον πόλεμο που έχει σημασία: τη νομιμοποίηση, τη σταθερότητα και τη μακροπρόθεσμη επιρροή.

Και, όπως δείχνει η ιστορία, αυτή η απώλεια μπορεί όχι μόνο να καθορίσει τα όρια της ισχύος τους, αλλά και να σηματοδοτήσει μια ευρύτερη μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο η ίδια η ισχύς κρίνεται, περιορίζεται και αμφισβητείται.

Διαβάστε ακόμη

Ποιοι σκοτώνουν την πανίδα στον Γράμμο και την Δαδιά;

Ο σκελετός του Ντ’Αρτανιάν: Η σφαίρα, το νόμισμα και το DNA φωτίζουν το μυστήριο του Μάαστριχτ

Γιατί οι ΗΠΑ (νομίζουν) ότι κερδίζουν τις μάχες αλλά τελικά χάνουν τον πόλεμο

Απάτες στον ΕΦΚΑ: Ο «αόρατος διαχειριστής» του ενός εκατομμυρίου - Πώς δρούσε με τις έξι εταιρείες-φαντάσματα