67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: «The Riverbank» και «Coward», δύο queer ταινίες που μας κέρδισαν για διαφορετικούς λόγους

Ιδιαίτερη βαρύτητα στις queer ταινίες δίνει φέτος το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, με αρκετές από αυτές να συγκεντρώνουν μεγάλο ενδιαφέρον από το κοινό και ορισμένες προβολές να γίνονται sold out από τις πρώτες κιόλας ώρες της προπώλησης των εισιτηρίων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε το πολυσυζητημένο «La bola negra» των Χαβιέρ Κάλβο και Χαβιέρ Αμπρόσι, που απέσπασε το Βραβείο Σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Καννών, καθώς και το Βραβείο Κοινού στο Φεστιβάλ του Τορόντο. Η ταινία, που συνδέει τις ιστορίες τριών ομοφυλόφιλων ανδρών σε διαφορετικές περιόδους της ισπανικής ιστορίας, ήταν από τις πρώτες της φετινής διοργάνωσης για τις οποίες εξαντλήθηκαν αμέσως τα εισιτήρια. Όσοι δεν καταφέραμε να την παρακολουθήσουμε στη Θεσσαλονίκη, θα έχουμε την ευκαιρία να τη δούμε στις ελληνικές αίθουσες από τις 28 Ιανουαρίου 2027, σε διανομή από τη Rosebud.21.

Από το πλούσιο φετινό πρόγραμμα του φεστιβάλ, ξεχωρίσαμε δύο queer παραγωγές που μας κέρδισαν για διαφορετικούς λόγους. Το βραζιλιάνικο «The Riverbank» των Ματέους Φαρίας και Ένοκ Καρβάλιου και το «Coward» του Βέλγου σκηνοθέτη Λούκας Ντοντ. Η πρώτη μάς μεταφέρει στη σύγχρονη Βραζιλία, όπου ένας νεαρός ομοφυλόφιλος προσπαθεί να ζήσει ελεύθερα σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να επηρεάζεται βαθιά από τον θρησκευτικό συντηρητισμό. Η δεύτερη επιστρέφει στα χαρακώματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, παρακολουθώντας τη σχέση δύο στρατιωτών που ερωτεύονται μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Παρότι οι ιστορίες τους εκτυλίσσονται σε εντελώς διαφορετικές εποχές και χώρες, οι δύο ταινίες έχουν αρκετά κοινά στοιχεία. Μιλούν για τον έρωτα, την αποδοχή, τις κοινωνικές προκαταλήψεις και την ανάγκη των ανθρώπων να αποφασίζουν οι ίδιοι για τη ζωή τους. Κυρίως, όμως, ξεχωρίζουν για τον τρόπο με τον οποίο οι δημιουργοί τους προσεγγίζουν αυτά τα ζητήματα, προσφέροντας δύο από τις πιο ενδιαφέρουσες κινηματογραφικές προτάσεις που είδαμε μέχρι στιγμής στη Θεσσαλονίκη.

Ο έρωτας απέναντι στον θρησκευτικό φανατισμό

Στο «The Riverbank» («A Margem do Rio»), οι Ματέους Φαρίας και Ένοκ Καρβάλιου μάς μεταφέρουν στο Ρεσίφε, μια παραθαλάσσια πόλη της βορειοανατολικής Βραζιλίας, όπου ποτάμια και εκτάσεις με μαγκρόβια δάση αποτελούν μέρος της καθημερινότητας των κατοίκων. Κεντρικός ήρωας είναι ο Ιεζεκιήλ, τον οποίο υποδύεται ο Καΐκι Κόπκι. Ένας νεαρός ομοφυλόφιλος που έχει εγκαταλείψει το πατρικό του σπίτι, καθώς οι γονείς του αδυνατούν να αποδεχθούν τη σεξουαλικότητά του. Πλέον ζει μαζί με τρεις τρανς φίλες του, οι οποίες αποτελούν τη νέα του οικογένεια. Μαζί τους μπορεί να γελά, να διασκεδάζει και να εκφράζεται όπως πραγματικά αισθάνεται.

Εργάζεται ως καθαριστής και κάποια στιγμή αναλαμβάνει καθήκοντα σε μια ευαγγελική εκκλησία, επικεφαλής της οποίας βρίσκεται ένας χαρισματικός και ιδιαίτερα αυταρχικός πάστορας. Εκεί έρχεται ξανά αντιμέτωπος με τις θρησκευτικές αντιλήψεις που σημάδεψαν τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια. Τα βράδια, ο Ιεζεκιήλ επισκέπτεται τις όχθες του ποταμού, όπου άνδρες συναντιούνται κρυφά αναζητώντας ερωτικούς συντρόφους. Σε μία από αυτές τις επισκέψεις γνωρίζει τον Ιερεμία, έναν μυστηριώδη ψαρά, τον οποίο ενσαρκώνει ο Ίταλο Μαρτίνς. Η έλξη μεταξύ τους είναι άμεση, ενώ η σχέση που αναπτύσσεται αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς στην περιοχή αρχίζουν να σημειώνονται περιστατικά βίας.

Από τις πρώτες σκηνές γίνεται φανερό ότι οι δύο σκηνοθέτες ενδιαφέρονται εξίσου για την ιστορία και για τον τρόπο με τον οποίο θα την παρουσιάσουν. Η κάμερα πλησιάζει τα πρόσωπα και τα σώματα των πρωταγωνιστών, παρακολουθεί τις κινήσεις τους και δίνει ιδιαίτερη προσοχή στις στιγμές της ερωτικής τους επαφής. Ο ερωτισμός αποτελεί βασικό στοιχείο της ταινίας και αντιμετωπίζεται με φυσικότητα, μακριά από τη συστολή με την οποία εξακολουθεί να παρουσιάζεται συχνά η ομοφυλοφιλική επιθυμία στον κινηματογράφο. Η φωτογραφία της Λουσιάνα Μπαζέτζιο συμβάλλει καθοριστικά στο αποτέλεσμα. Το σκοτάδι του δάσους, τα γαλάζια χρώματα του νερού και τα ιδρωμένα σώματα δημιουργούν εικόνες μεγάλης ομορφιάς, ενώ οι σκηνές στο εσωτερικό της εκκλησίας έχουν μια εντελώς διαφορετική αισθητική. Εκεί κυριαρχούν ο τεχνητός φωτισμός, η αυστηρότητα και η διαρκής επιτήρηση.

Αυτή η αντίθεση έχει ενδιαφέρον. Οι χώροι που θεωρούνται επικίνδυνοι, εκεί όπου οι άνθρωποι συναντιούνται κρυφά, προσφέρουν στον ήρωα μεγαλύτερη ελευθερία από εκείνους που υποτίθεται ότι υπηρετούν την αγάπη και την αποδοχή. Ιδιαίτερη θέση στην ταινία έχουν οι τρεις φίλες του Ιεζεκιήλ. Οι χαρακτήρες τους προσφέρουν χιούμορ, ζωντάνια και μερικές από τις πιο ανθρώπινες στιγμές της ιστορίας. Οι σκηνές όπου βρίσκονται όλες μαζί, χορεύουν, συζητούν ή πειράζουν η μία την άλλη, αναδεικνύουν τη σημασία των δεσμών που δημιουργούνται ανάμεσα σε ανθρώπους οι οποίοι έχουν βιώσει την απόρριψη. Είναι και ένα από τα σημαντικότερα προτερήματα της ταινίας. Οι queer χαρακτήρες παρουσιάζονται ως άνθρωποι με επιθυμίες, φιλίες, χιούμορ και καθημερινές ανησυχίες. Η ζωή τους περιλαμβάνει δύσκολες στιγμές, έχει όμως και χαρές, έρωτες και μικρές προσωπικές νίκες.

Σταδιακά, το «The Riverbank» αποκτά χαρακτηριστικά θρίλερ. Ο θρησκευτικός φανατισμός, η διαφθορά και η βία συνδέονται με τη ζωή των ηρώων, ενώ η παρουσία του Ιερεμία δίνει στην ιστορία μια σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Οι δημιουργοί αξιοποιούν στοιχεία της βραζιλιάνικης λαϊκής παράδοσης, αφήνοντας ορισμένα γεγονότα να κινούνται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Αυτή η εναλλαγή κινηματογραφικών ειδών είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, αν και σε ορισμένα σημεία η μετάβαση από το κοινωνικό δράμα στο θρίλερ γίνεται κάπως απότομα. Παρ' όλα αυτά, η ταινία διατηρεί τον χαρακτήρα της και καταφέρνει να συνδυάσει μια προσωπική ιστορία με μια σαφή πολιτική τοποθέτηση. Η ερμηνεία του Καΐκι Κόπκι αποτελεί ένα ακόμη δυνατό στοιχείο. Ο ηθοποιός αποδίδει με φυσικότητα την ευαισθησία, την ανασφάλεια, αλλά και την αποφασιστικότητα ενός νεαρού που προσπαθεί να απαλλαγεί από όσα του επέβαλαν μεγαλώνοντας. Δίπλα του, ο Ίταλο Μαρτίνς δημιουργεί έναν χαρακτήρα γοητευτικό και αινιγματικό, η παρουσία του οποίου αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Οι προσωπικές εμπειρίες πίσω από την ταινία

Το «The Riverbank» είναι η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία των Φαρίας και Καρβάλιου, οι οποίοι είναι σύντροφοι και στη ζωή. Η δημιουργία της συνδέεται στενά με όσα έχουν ζήσει οι ίδιοι στη Βραζιλία, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της διακυβέρνησης του Ζαΐχ Μπολσονάρου, όταν ο δημόσιος λόγος απέναντι στη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα έγινε ακόμη πιο επιθετικός. Σε συνέντευξή του στη βραζιλιάνικη εφημερίδα Metropoles, ο Ματέους Φαρίας αποκάλυψε ότι πέρασε σχεδόν είκοσι χρόνια μέσα στην ευαγγελική εκκλησία και πως αρκετά από τα περιστατικά που έζησε εκεί επηρέασαν τη συγγραφή του σεναρίου.

Οι δύο δημιουργοί, μιλώντας επίσης στο Cineuropa, εξήγησαν ότι ήθελαν να ασχοληθούν με τη σχέση της θρησκείας και της πολιτικής εξουσίας, αλλά και με την προσπάθεια ελέγχου του ανθρώπινου σώματος. Όπως επισήμαναν, η ζωή των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων δεν περιορίζεται στις διακρίσεις που υφίστανται. Περιλαμβάνει επίσης την επιθυμία, τη διασκέδαση, τη φιλία και την αναζήτηση της ευτυχίας. Έχει ενδιαφέρον και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν τη φιγούρα του Ιερεμία. Σύμφωνα με τους ίδιους, ο χαρακτήρας αντλεί στοιχεία από βραζιλιάνικους μύθους που συνδέονται με τη φύση, τα ποτάμια και τις παραδόσεις των αυτόχθονων και μαύρων κοινοτήτων. Έτσι εξηγείται και η ιδιαίτερη παρουσία του μέσα στην ταινία, καθώς μοιάζει να ανήκει ταυτόχρονα στον πραγματικό κόσμο και σε έναν άλλο, λιγότερο οικείο. Η ταινία απέσπασε το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ του Λοκάρνο, ενώ ακολούθησαν σημαντικές διακρίσεις και στο Φεστιβάλ του Ρίο, ανάμεσά τους το βραβείο καλύτερης ταινίας μυθοπλασίας. 

Μπορεί ένας άνθρωπος που θέλει να ζήσει να θεωρείται δειλός;

Από τη σημερινή Βραζιλία μεταφερόμαστε στο Βέλγιο του 1916 και στα χαρακώματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκεί τοποθετεί ο Λούκας Ντοντ την τρίτη μεγάλου μήκους ταινία του, «Coward», επιστρέφοντας σε ζητήματα που τον έχουν απασχολήσει και στις προηγούμενες δημιουργίες του, όπως η ανδρική σεξουαλικότητα, η αποδοχή και ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνικές προσδοκίες επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Ο Πιερ, τον οποίο υποδύεται ο Εμανουέλ Μακιά, είναι ένας νεαρός αγρότης που φτάνει στο μέτωπο αποφασισμένος να υπηρετήσει την πατρίδα του. Σύντομα ανακαλύπτει πως ο πόλεμος είναι πολύ διαφορετικός από όσα είχε φανταστεί. Οι στρατιώτες ζουν μέσα στη λάσπη, μεταφέρουν νεκρούς συντρόφους τους και περιμένουν καθημερινά τη στιγμή που θα αναγκαστούν να επιστρέψουν στη μάχη.

Ο Πιερ είναι λιγομίλητος και δυσκολεύεται να εκφράσει όσα αισθάνεται. Τα πράγματα αρχίζουν να αλλάζουν όταν γνωρίζει τον Φρανσίς, έναν νεαρό με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα, τον οποίο ενσαρκώνει ο Βαλεντέν Καμπάν. Ο Φρανσίς οργανώνει θεατρικές παραστάσεις και μουσικά νούμερα για τους στρατιώτες, προσπαθώντας να τους προσφέρει λίγες στιγμές ξεγνοιασιάς. Μαζί με άλλους άνδρες δημιουργεί έναν μικρό θίασο, στον οποίο τα στρατιωτικά ρούχα αντικαθίστανται από φορέματα, τα πρόσωπα βάφονται και οι άνδρες τραγουδούν, χορεύουν και υποδύονται γυναικείους χαρακτήρες. Οι παραστάσεις αυτές προσφέρουν μια προσωρινή ανακούφιση στους στρατιώτες, ενώ παράλληλα δημιουργούν έναν χώρο όπου μπορούν να συμπεριφερθούν διαφορετικά από όσα απαιτεί η στρατιωτική τους ιδιότητα.

Ανάμεσα στον Πιερ και τον Φρανσίς αναπτύσσεται σταδιακά μια ερωτική σχέση. Ο πρώτος ανακαλύπτει συναισθήματα που δυσκολεύεται ακόμη και να ονομάσει, ενώ ο δεύτερος μοιάζει περισσότερο εξοικειωμένος με τη δική του σεξουαλικότητα και με όσα επιθυμεί από τη ζωή. Η σχέση τους παρουσιάζεται με μεγάλη τρυφερότητα. Ο Ντοντ αφιερώνει χρόνο στα βλέμματα, στις μικρές κινήσεις και στη σωματική επαφή των δύο ανδρών, επιλέγοντας να δείξει πώς γεννιέται η οικειότητα σε ένα περιβάλλον όπου ο θάνατος αποτελεί καθημερινή πραγματικότητα.

Εκεί βρίσκεται και μία από τις μεγαλύτερες αρετές του «Coward». Ο σκηνοθέτης καταφέρνει να δημιουργήσει δύο διαφορετικούς κόσμους μέσα στην ίδια ταινία. Από τη μία βρίσκονται τα χαρακώματα, οι εκρήξεις, οι τραυματισμοί και η εξάντληση των στρατιωτών. Από την άλλη, οι πρόβες, τα τραγούδια, τα αυτοσχέδια κοστούμια και οι συναντήσεις των δύο πρωταγωνιστών. Η αντίθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν αντιλαμβανόμαστε ότι οι άνδρες αυτοί μπορούν να εκφράζονται πιο ελεύθερα πάνω σε μια θεατρική σκηνή παρά στην καθημερινή τους ζωή.

Η φωτογραφία του Φρανκ βαν ντεν Έιντεν είναι εξαιρετική. Η κάμερα βρίσκεται συχνά πολύ κοντά στους στρατιώτες, ακολουθώντας τις κινήσεις τους μέσα στη λάσπη και στα στενά χαρακώματα. Το τοπίο μοιάζει απέραντο και ταυτόχρονα ασφυκτικό. Αντίθετα, οι σκηνές των παραστάσεων έχουν περισσότερα χρώματα, κίνηση και ζωντάνια. Ο Ντοντ γνωρίζει πώς να κινηματογραφεί τα πρόσωπα και τα συναισθήματα των ηρώων του. Το έχει αποδείξει στο «Close», όπου η σχέση δύο αγοριών επηρεάζεται από τις αντιλήψεις του κοινωνικού τους περίγυρου, και το επιβεβαιώνει εδώ, επιλέγοντας αυτή τη φορά μια ιστορία με πολύ μεγαλύτερη κλίμακα παραγωγής. 

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι η ταινία απομακρύνεται από τη συνηθισμένη εικόνα του γενναίου στρατιώτη. Ο Πιερ φοβάται. Θέλει να επιβιώσει, να αγαπήσει και να αποκτήσει τη δυνατότητα να ορίσει το μέλλον του. Οι επιθυμίες αυτές έρχονται σε σύγκρουση με όσα απαιτεί από εκείνον ο στρατός, αλλά και με την αντίληψη ότι ένας άνδρας οφείλει να αντιμετωπίζει τον κίνδυνο με αυταπάρνηση. Ο τίτλος, «Coward», αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία. Είναι άραγε δειλία να θέλεις να ζήσεις; Και πόσο γενναίος πρέπει να είναι ένας άνθρωπος για να αμφισβητήσει όσα περιμένουν οι άλλοι από εκείνον;

Οι ερμηνείες των δύο πρωταγωνιστών αποτελούν τον μεγαλύτερο λόγο για να δει κανείς την ταινία. Ο Εμανουέλ Μακιά χρησιμοποιεί ελάχιστα μέσα για να αποδώσει όσα βιώνει ο Πιερ. Συχνά αρκεί το βλέμμα ή μια αμήχανη κίνηση του σώματός του. Αντίθετα, ο Βαλεντέν Καμπάν γεμίζει την οθόνη με την παρουσία του, δίνοντας στον Φρανσίς εξωστρέφεια, αυτοπεποίθηση, αλλά και ευαισθησία. Η μεταξύ τους χημεία λειτουργεί εξαιρετικά και δικαιολογεί το κοινό Βραβείο Ανδρικής Ερμηνείας που απέσπασαν στο Φεστιβάλ Καννών του 2026.

Σε ορισμένα σημεία, πάντως, ο Ντοντ μοιάζει να επιμένει περισσότερο απ' όσο χρειάζεται στη συναισθηματική φόρτιση των σκηνών του. Η προσεγμένη φωτογραφία και ο έντονος ρομαντισμός ενίοτε εξωραΐζουν την αγριότητα του πολέμου. Είναι μια επιλογή που μπορεί να απομακρύνει κάποιους θεατές από τη σκληρή πραγματικότητα της εποχής, αν και εξυπηρετεί τη σκηνοθετική του πρόθεση να αναζητήσει την ομορφιά ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Μια πραγματική φωτογραφία πίσω από την ιστορία

Η ιδέα για το «Coward» γεννήθηκε όταν ο Λούκας Ντοντ ανακάλυψε σε ένα βιβλιοπωλείο του Παρισιού μια ασπρόμαυρη φωτογραφία από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε αυτήν απεικονίζονταν στρατιώτες που χόρευαν φορώντας φούστες φτιαγμένες από σακιά άμμου και κοσμήματα κατασκευασμένα από παλιά πυρομαχικά. Όπως εξήγησε σε συνέντευξή του, στην επίσημη ιστοσελίδα του Φεστιβάλ Καννών, άρχισε να ερευνά αυτή την άγνωστη πλευρά της καθημερινότητας των στρατιωτών. Συνομιλώντας με ιστορικούς, ανακάλυψε πως οι άνδρες που περίμεναν να επιστρέψουν στο μέτωπο χρησιμοποιούσαν συχνά τη θεατρική τέχνη για να ξεφύγουν, έστω προσωρινά, από τη φρίκη που βίωναν.

Η έρευνά του, τον οδήγησε και σε προσωπικά ημερολόγια στρατιωτών, όπου υπήρχαν αναφορές σε μορφές τρυφερότητας και σωματικής οικειότητας μεταξύ ανδρών, οι οποίες σπάνια συναντώνται στις κινηματογραφικές αναπαραστάσεις εκείνης της περιόδου. Αυτή ακριβώς την πλευρά της ιστορίας θέλησε να αναδείξει. Πίσω από τις στρατιωτικές στολές υπήρχαν νεαροί άνθρωποι με φόβους, επιθυμίες και ανάγκη για ανθρώπινη επαφή. Το «Coward» είναι μια πολύ όμορφη, συγκινητική ταινία που θέτει ερωτήματα για την ανδρική ταυτότητα και την έννοια της γενναιότητας. Κυρίως, όμως, είναι μια ιστορία αγάπης που αναπτύσσεται σε έναν τόπο όπου η ίδια η ανθρώπινη ζωή έχει χάσει την αξία της.

Διαβάστε ακόμη

Μαρινάκης: «Άλλο πράγμα η άδεια και άλλο πράγμα η ενημέρωση - Δεν υπήρξε καμία συνεννόηση με Τουρκία για το καλώδιο»

Ενοίκια-δράμα: Ημιυπόγεια με 350 ευρώ και οικογενειακά σπίτια με 1.800 - Οι περιοχές της Αττικής που «καίνε»

O Ερντογάν εμμένει στη λύση δύο κρατών και καλεί σε αναγνώριση του ψευδοκράτους - Καμία αναφορά στο καλώδιο

Μυστήριο με πιανίστα κρουαζιερόπλοιου που βρέθηκε στη θάλασσα και διασώθηκε μετά από 9 ώρες