Από την ΑΣΚΤ στο Μανχάταν: Η Άννα Σαμαρά θολώνει τα όρια θηρευτή-θηράματος, με «όπλο» την ελαιογραφία

Νέα Υόρκη, Άμστερνταμ, Βελιγράδι - και φυσικά «εντός έδρας» στον Πειραιά - είναι μόνο μερικά από τα μέρη που έχει επισκεφθεί με την τέχνη της η εικαστικός καλλιτέχνιδα Άννα Σαμαρά. Απόφοιτη της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών το 2021, ζει έκτοτε στις ΗΠΑ καθώς εξασφάλισε υποτροφία για μεταπτυχιακές σπουδές στο Parsons School of Design - τη σχολή καλών τεχνών δηλαδή του ιστορικού The New School.

Φέτος παρουσίασε την πρώτη ατομική της έκθεση στο Μεγάλο Μήλο και συγκεκριμένα στη Hyacinth Gallery, σε μια από τις πιο εμβληματικές γειτονιές της Μητρόπολης, την ανατολική κάτω πλευρά του Μανχάταν. Ο «Orion» έκανε πρεμιέρα στις 12 Ιουνίου, πλάθοντας έναν κόσμο «μέσα στον οποίο ο θεατής μπορεί να βυθιστεί και να εντάξω τις ιδέες και τις εικόνες μου σε ένα πιο ενιαίο πλαίσιο», όπως είπε και η ίδια στο ethnos.gr.

Η ονομασία της έκθεσης, φυσικά, έχει σαφή μυθολογική ρίζα. «Προέρχεται από τον μύθο του Ωρίωνα, του κυνηγού που πιστεύει ότι τίποτα δεν μπορεί να του ξεφύγει μέχρι που τελικά η θέση του αντιστρέφεται και γίνεται ο ίδιος αστερισμός. Αυτή η αντιστροφή για μένα είναι πολύ κεντρική, γιατί σχετίζεται με το πόσο ασταθές είναι το βλέμμα και με το πώς αλλάζουν συνεχώς οι ρόλοι ανάμεσα σε αυτόν που κοιτάζει και αυτόν που παρατηρείται».

Από θηρευτής σε θήραμα… και vice versa

Αυτή η σημειολογία δεν είναι τυχαία όμως. Η Άννα Σαμαρά διαπραγματεύεται τα όρια μεταξύ «θηρευτή» και «θηράματος», δύο ρόλους που μπορούν να νοηματοδοτηθούν ποικιλοτρόπως στο σύγχρονο περιβάλλον - και ιδιαίτερα το ψηφιακό. «Από μια φουκωική οπτική, ίσως το σύγχρονο "κυνήγι" δεν αφορά πλέον σώματα αλλά την προσοχή. Στα κοινωνικά δίκτυα δεν είμαστε μόνο καταναλωτές περιεχομένου - είμαστε ταυτόχρονα και τα υποκείμενα που παράγουν δεδομένα, εκτίθενται και γίνονται ορατά. Έτσι, τα όρια ανάμεσα σε παρατηρητή και παρατηρούμενο γίνονται όλο και πιο ασαφή».

Κυριότερα όμως, «θολώνοντας» τα σαφή όρια μεταξύ αυτών των δύο ρόλων, η ίδια καλεί τους θεατές της έκθεσης να συμμετάσχουν ενεργά σε αυτή τη διαπραγμάτευση - να γίνουν συνομιλητές και αντίδικοι στο «σύγχρονο κυνήγι». Ο μοναδικός και εξαιρετικά ιδιαίτερος τρόπος που θέτει αυτό το συγκείμενο είναι μέσω της τεχνοτροπίας που ακολουθεί: θερμική απεικόνιση. Τα έργα της αντλούν έμπνευση από μια τεχνολογία ταυτόσημη του κυνηγιού, γινόμενα έτσι διακριτικοί «whistleblowers» στους επισκέπτες ότι σκοπός δεν είναι να μείνουν απλώς θεατές.

«Νομίζω ότι το πιο ενδιαφέρον είναι ακριβώς ότι η έκθεση δεν αφήνει τον θεατή να νιώσει πλήρως άνετα στη θέση του παρατηρητή-θηρευτή. Η θερμική απεικόνιση αρχικά ενεργοποιεί μια οικεία συνθήκη εξουσίας: να βλέπεις χωρίς να σε βλέπουν και άρα να τοποθετείσαι στη θέση εκείνου που ελέγχει το βλέμμα. Όσο εξελίσσεται η εμπειρία, αυτή η βεβαιότητα υπονομεύεται. Η θερμική εικόνα αφαιρεί πολλά από τα στοιχεία που μας επιτρέπουν να ταυτοποιήσουμε με σαφήνεια πρόσωπα, σώματα ή καταστάσεις. Τα υποκείμενα μετατρέπονται σε ίχνη θερμότητας. Αυτή η τεχνολογία που έχει συνδεθεί ιστορικά με την επιτήρηση, τον εντοπισμό και το κυνήγι δεν παρουσιάζεται μόνο ως εργαλείο κυριαρχίας, αλλά και ως μέσο που αποκαλύπτει την αμοιβαία έκθεση όλων των σωμάτων. Ο θεατής ξεκινά ως εκείνος που παρακολουθεί, αλλά σταδιακά καλείται να αναλογιστεί και τη δική του θέση ως εν δυνάμει αντικείμενο παρατήρησης», όπως εξηγεί και η ίδια.

Το πρωτότυπο αυτό concept ωρίμαζε και αναπτυσσόταν για καιρό στη σκέψη της. Συγκεκριμένα, από τον Ιούνιο του 2025 στα πλαίσια του residency που έκανε στο Vermont Studio Center. «Ήμουν σε ένα πλούσιο φυσικό τοπίο, ενώ ταυτόχρονα άκουγα από το ένα ακουστικό στο κινητό ειδήσεις για τις διεθνείς εξελίξεις και πολεμικές συγκρούσεις (κάτι που με επηρέαζε αρκετά εκείνη την περίοδο). Αυτή η συνθήκη δημιουργούσε μια παράξενη διάσπαση, σαν το ίδιο το τοπίο να γλίστραγε ή να έκανε ένα είδος glitch μέσα στο βλέμμα μου, να διαταρασσόταν από αυτό που άκουγα. Αυτό με έκανε να σκεφτώ το τοπίο σαν κάτι ενεργό που επηρεάζεται από το πώς το αντιλαμβάνεσαι και γενικά πώς το βλέμμα σήμερα διαμορφώνεται μέσα από εικόνες και ψηφιακά φίλτρα».

Ο ρυθμιστικός παράγοντας της ζωγραφικής με λάδι

Ωστόσο, η τελική μορφή δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ο «Orion» συνδέεται οργανικά με το σύνολο της δουλειάς της, στην οποία υπάρχει σταθερά αυτή η σύνδεση με μυθολογικά και αστρονομικά μοτίβα. «Το χρησιμοποιώ σαν έναν τρόπο να συνδέω την ανθρώπινη σκέψη με το κοσμικό, ενώ η μυθολογία λειτουργεί σαν βάση: σύμβολα με δικές τους ρίζες και ιστορία, που λειτουργούν ως υπόβαθρο και συνδέουν το έργο με το παρελθόν αλλά και με το συλλογικό υποσυνείδητο».

Ο κοινός παρονομαστής του «Orion» και του κύριου όγκου των έργων της εν συνόλω είναι το καλλιτεχνικό «όχημα» της Άννας Σαμαρά, η ελαιογραφία. Μια τεχνική αργή, που θέλει τον χρόνο της για να στεγνώσει, μια διαδικασία που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τους ρυθμούς ζωής - τόσο off screen, όσο και on screen. «Αυτή η αργή διαδικασία δημιουργεί μια παύση μέσα στην ασύλληπτα γρήγορη ροή εικόνων και πληροφοριών που καταναλώνουμε καθημερινά. Με βοηθά να "χωνεύω" την πραγματικότητα με έναν τρόπο που μου επιτρέπει να την κατανοώ καλύτερα και ίσως να διατυπώνω κάτι δικό μου απέναντί της».

Από αυτό ακριβώς αντλεί και την πεποίθησή της ότι - ευτυχώς - στο σήμερα, η τέχνη δεν έχει μετατραπεί απλώς σε περιεχόμενο. Με δεδομένο πως «η ζωγραφική λειτουργεί συχνά ως ένας τρόπος να αλλάξει ο ρυθμός της εικόνας», εντοπίζει στην ελαιογραφία το αντίβαρο στην πανδημία του short form content και του ψηφιακού καταιγισμού από short bursts ντοπαμίνης, καθώς «παίρνει εικόνες που συνήθως καταναλώνονται στιγμιαία και τις μεταφέρει σε έναν διαφορετικό χρόνο, καλώντας τον θεατή να τις κοιτάξει ξανά».

«Παράλληλα, η ψηφιακή εμπειρία χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από niches και echo chambers, όπου οι αλγόριθμοι μάς επιστρέφουν διαρκώς παραλλαγές αυτού που ήδη γνωρίζουμε ή επιθυμούμε να δούμε. Ίσως λοιπόν ένα από τα ζητούμενα της τέχνης σήμερα να είναι ακριβώς η δυνατότητά της να διακόπτει αυτή τη ροή και να μας φέρνει αντιμέτωπους με εικόνες ή νοήματα που δεν αναζητούσαμε εξαρχής», σημειώνει.

Φυσικά, έχει πειραματιστεί και με άλλα μέσα, έχει προσεγγίσει τις υπέροχες ιδέες της με διαφορετικές τεχνικές και κατά τη διάρκεια των σπουδών της στην ΑΣΚΤ. Γλυπτική, ψηφιδωτό, video art, εγκατάσταση είναι χαρακτηριστικά κάποια από αυτά - η ζωγραφική και το σχέδιο όμως ήταν πάντοτε «πίσω από αυτά, ή μάλλον μπροστά από αυτά». Ήταν η μητρική γλώσσα της καλλιτεχνικής της τοποθέτησης. «Σχεδόν πάντα, όταν είχα μια ιδέα, η πρώτη μου κίνηση ήταν να στραφώ στο σχέδιο ή στη ζωγραφική. Όταν μια ιδέα έφτανε σε ένα σημείο όπου ένιωθα πολύ σίγουρη γι' αυτήν, τότε ίσως προχωρούσα και σε κάποιο άλλο μέσο. Παρ' όλα αυτά, βρίσκω πολύ πιο συναρπαστικό το σημείο στο οποίο δεν είμαι και πολύ σίγουρη. Εκεί είναι που επιστρέφω πάντα στη ζωγραφική, όταν θέλω να αναμοχλεύσω τις σκέψεις μου, να δοκιμάσω κάτι καινούριο. Το να δουλεύεις σε δύο διαστάσεις είναι επίσης αρκετά απελευθερωτικό, ειδικά για ανθρώπους που λειτουργούν κάπως παρορμητικά, όπως εγώ. Άλλα μέσα συχνά απαιτούν λίγο περισσότερη οργάνωση και προετοιμασία».

Από την Αθήνα, στη «τσιμεντένια ζούγκλα που φτιάχνονται τα όνειρα»

Γι’ αυτό τον λόγο πιθανότατα πριν την πρεμιέρα του «Orion» δεν ένιωσε και κάποιο ετερόκλητο βάρος και πίεση από τη Νέα Υόρκη, παρά μόνο ηρεμία, χαρά πληρότητα. Η έκθεση ήταν απλώς μια ακόμα ευκαιρία να συνομιλήσει με τον κόσμο για όλα όσα την απασχολούν, «με τον τρόπο που νιώθω ότι μπορώ να εκφραστώ καλύτερα, τη ζωγραφική».

Ναι, αλλά πώς γίνεται να μην καθυποβάλλει κάποιον η καλλιτεχνική ιστορία της Νέας Υόρκης, να μην προσθέτει μεγαλύτερη πίεση «από εκείνη που ήδη αισθάνομαι απέναντι στην ίδια τη διαδικασία της ζωγραφικής»; Για την Άννα τα πράγματα είναι απλά - όχι από αφέλεια ή από αλαζονεία, αλλά από υπευθυνότητα απέναντι στην τέχνη. «Αισθάνομαι το ίδιο βάρος όταν ζωγραφίζω μόνη μου στο εργαστήριο, είτε στη Νέα Υόρκη είτε οπουδήποτε. Θυμάμαι πάντα τον εαυτό μου να προσεγγίζει τη ζωγραφική με την ίδια σοβαρότητα (και μη) ακόμη και πριν περάσω στην ΑΣΚΤ».

Παρόλα αυτά, υπάρχουν σταθερές που αναπόφευκτα επηρεάζουν και καθορίζουν. Μια από αυτές είναι η διαφορά κλίμακας στην αγορά της Νέας Υόρκης με την Αθήνα. Καλλιτέχνες, εκθέσεις, γκαλερί, ευκαιρίες, χιλιάδες κόσμου που κυνηγά το δικό του όνειρο - που μπορεί να μην ταυτίζεται με αυτό της Wall Street, αλλά εύλογα θα μπορούσε να μετατραπεί σε στρεσογόνο συνθήκη. Η Άννα δίνει μια διαφορετική προσέγγιση. «Νομίζω ότι η πραγματικότητα για τους νέους καλλιτέχνες είναι απαιτητική σχεδόν παντού σήμερα. Η αγορά της τέχνης περνά μια αρκετά αβέβαιη περίοδο και χρειάζεται πολλή επιμονή ανεξάρτητα από το πού βρίσκεσαι».

Τα στερεότυπα για… σισύφειους καλλιτέχνες

Τι πάει να πει όμως «αβέβαιη περίοδος» για τους νέους καλλιτέχνες; Και αν δεν είναι πιο δύσκολα τα πράγματα σε σχέση με παλαιότερα, τότε πώς διαφοροποιούνται; «Σήμερα υπάρχουν περισσότερες διέξοδοι και εφαρμογές της τέχνης, είτε μέσα από τα ψηφιακά μέσα είτε μέσα από άλλους δημιουργικούς κλάδους. Παρ' όλα αυτά, για πολλούς καλλιτέχνες η ανάγκη να συνδυάζουν την πρακτική τους με άλλες δουλειές παραμένει μια πραγματικότητα», εξηγεί η ίδια.

Άρα έχουμε δικαίως ή όχι «μπολιασμένη» στη συνείδησή μας μια στερεοτυπική ταύτιση του επαγγελματία καλλιτέχνη - και δη του εικαστικού - με μια καθημερινότητα βιοπαλαιστή εν τέλει; Κάπως σαν ένας άλλος Σίσυφος, ο οποίος αντί να σέρνει αέναα έναν βράχο, βρίσκεται σε έναν ανερμάτιστο αγώνα δρόμου με την αστάθεια και την αβεβαιότητα. «Αυτό ήταν από τα πρώτα πράγματα που χρειάστηκε να σκεφτώ όταν αποφάσισα ότι θέλω να ασχοληθώ πιο σοβαρά με τη ζωγραφική. Ακόμη και πριν ξεκινήσω τις σπουδές μου, είχα κάνει μια συμφωνία με τον εαυτό μου ότι με αυτή την επιλογή αποδέχομαι και ένα βαθμό αστάθειας, με όλα τα όμορφα αλλά και τα δύσκολα που μπορεί να φέρει. Η πραγματικότητα είναι ότι πολλοί καλλιτέχνες, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, έχουν παράλληλες δουλειές για να μπορούν να στηρίζουν την πρακτική τους. Πολλοί ασχολούνται με τη διδασκαλία, όπως κι εγώ, ενώ άλλοι εργάζονται σε παραπλήσιους ή και εντελώς διαφορετικούς τομείς. Στη Νέα Υόρκη έχω δουλέψει στις πωλήσεις, στη διαφήμιση και έχω διατηρήσει διάφορα side gigs προκειμένου να μπορώ να συνεχίσω να ζωγραφίζω και να παράγω έργα. Βέβαια, η πραγματικότητα είναι διαφορετική για τον καθένα και εξαρτάται από πολλές παραμέτρους και αφετηρίες».

Εν μέσω αυτών των δεδομένων, η Ελλάδα φαίνεται πως έχει ορισμένα πλεονεκτήματα. «Στην Ελλάδα αυτό που μου αρέσει είναι ότι, παρόλο που η σκηνή είναι μικρότερη, υπάρχει συχνά μια πιο άμεση αίσθηση κοινότητας και πιο προσωπικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων του χώρου. Η Αθηναϊκή σκηνή ιδιαίτερα όσο τη γνώρισα και την παρακολουθώ, διανύει μια άνθιση από νέους καλλιτέχνες και artist spaces που δημιουργούν με ελάχιστη ή χωρίς στήριξη από θεσμούς. Προσωπικά νιώθω πολύ τυχερή που έχω γνωρίσει και τις δύο πραγματικότητες».

Οι «ασύμμετρες απειλές» στον χώρο της τέχνης

Οι οικονομικοί φραγμοί στην τέχνη όμως είναι ένα μόνο σκέλος, μολονότι καθολικό. Εάν μέναμε σε αυτό, εκτός από μονόπλευρο, θα ήταν και άδικο προς τα βιώματα και τις καταστάσεις που μπορεί να κληθούν να αντιμετωπίσουν οι καλλιτέχνες - και ιδιαίτερα οι γυναίκες. «Όπως σε όλους τους χώρους, έτσι και στον εικαστικό, ο σεξισμός είναι υπαρκτός, άλλοτε πιο έντονα και άλλοτε πιο υπόγεια. Από σεξιστικά σχόλια και υποτίμηση, μέχρι πιο σοβαρές μορφές παρενόχλησης ή εκμετάλλευσης. Προσωπικά, έχω υπάρξει ιδιαίτερα τυχερή ως προς αυτό το ζήτημα στις μέχρι τώρα συνεργασίες και συναναστροφές μου. Παρόλα αυτά, το θέμα αυτό με αφορά και δεν μπορώ να το αγνοήσω», υπογραμμίζει.

Έτσι, φαίνεται πώς τα κριτικά φίλτρα και τα αξιολογικά κριτήρια που διαπερνούν τόσο τις γυναίκες καλλιτέχνες, όσο και τους καλλιτέχνες που δεν ευθυγραμμίζονται με την ετεροκανικότητα δεν είναι ούτε απόλυτα ουδέτερα, ούτε ανεξάρτητα. Τουναντίον, «συχνά επηρεάζονται από το πλαίσιο, τα δίκτυα και την ορατότητα που έχει ο εκάστοτε καλλιτέχνης».

«Υπάρχουν ακόμη στερεότυπα γύρω από το ποιος θεωρείται “σημαντικός” καλλιτέχνης και ποιος έχει τη δυνατότητα να διεκδικήσει χώρο. Στην Αμερική παρατηρώ πως υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και πιο συγκροτημένος δημόσιος λόγος γύρω από ζητήματα ανισότητας, τόσο σε ακαδημαϊκό όσο και σε επαγγελματικό επίπεδο. Αυτό δημιουργεί πιο ξεκάθαρα πλαίσια αναφοράς, χωρίς να σημαίνει ότι οι ανισότητες έχουν εξαλειφθεί. Παράλληλα, οι ανισότητες αυτές δεν είναι μόνο προσωπικές εμπειρίες αλλά και δομικά ζητήματα που εξακολουθούν να φαίνονται στην εκπροσώπηση και στην ορατότητα των γυναικών καλλιτεχνών», ξεκαθαρίζει η ίδια.

Το να αναδεικνύεις βέβαια τα κακώς κείμενα του περιβάλλοντός σου, δεν συνεπάγεται με απαισιοδοξία, ούτε με μοιρολατρία. Ούτε φυσικά η Άννα τα υπερθεματίζει από αυτή τη λογική. Κάθε άλλο, θέλει να πιστεύει πως «ιδιαίτερα ο χώρος της τέχνης είναι πιο μπροστά από άλλους όσον αφορά τη συμπερίληψη και την αποδοχή διαφορετικών φωνών. Υπάρχει σίγουρα μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση σήμερα γύρω από ζητήματα ταυτότητας, φύλου και εθνικότητας».

Ούτε αυτές οι παθογένειες - που, σε τελική ανάλυση, είναι αντανάκλαση των παθογενειών που βρίσκονται εν γένει ριζωμένες στην κοινωνική δομή - θεωρεί πως μετατρέπουν την τέχνη σε ένα closed community. Μπορεί ως ένα βαθμό να «έχουμε ακόμα δρόμο να διανύσουμε ως προς τη συμπερίληψη και την ισότιμη πρόσβαση σε πόρους, ευκαιρίες και ορατότητα», όμως αυτά δεν είναι αυτοφυή ζητήματα του χώρου των τεχνών. Όσο οι θεσμοί δεν αναλαμβάνουν το μερίδιο ευθύνης που τους αναλογεί, οι ανισότητες θα αναπαράγονται, θα διαιωνίζονται και θα μεταπλάθονται - η ατομική ευθύνη δεν είναι πανάκεια. «Ιστορικά, οι καλλιτέχνες συχνά ανοίγουν δρόμους μέσα από τη δουλειά τους, όμως εξίσου σημαντικός είναι και ο ρόλος των θεσμών στο να διασφαλίζουν έναν χώρο πραγματικά ανοιχτό και προσβάσιμο. Η συμπερίληψη δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην ατομική πρωτοβουλία, αλλά χρειάζεται και δομές που δημιουργούν ευκαιρίες και στηρίζουν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες», εξηγεί.

Κάπως έτσι, ο «Orion» - ακόμα και μέσω της συζήτησης, με έδαφος τις λέξεις και όχι τις γοητευτικά καθηλωτικές ελαιογραφίες της Άννας - διέρρηξε ακόμα μια φορά τα σύνορα θηρευτή και θηράματος, επιβεβαιώνοντας τον αντιστρεφόμενο ρόλο του. Και μπορεί το… κυνήγι στην Hyacinth Gallery να διαρκέσει ως τις 19 Ιουλίου, η Άννα Σαμαρά όμως ετοιμάζει ήδη τη φαρέτρα της για τα επόμενα. «Ήδη έχουν ξεκινήσει προσχέδια και βρίσκομαι σε μια αρκετά δημιουργική περίοδο, με πολλή όρεξη για δουλειά και έμπνευση. Θα ήθελα φυσικά να δείξω δουλειά και στην Ελλάδα. Είμαι πάντα ανοιχτή σε ευκαιρίες και συνεργασίες, και μου αρέσει η ιδέα το εργαστήριό μου στην Αθήνα να παραμένει με έναν τρόπο ενεργό».

Διαβάστε ακόμη

Πολιτική «θύελλα» μετά τη δολοφονική επίθεση με γκαζάκια στη Θεσσαλονίκη

Απίστευτο βίντεο στην Ελαφόννησο: Άνδρας μπαίνει κολυμπώντας σε πλοίο που έκανε βόλτες στο λιμάνι με ανοιχτό καταπέλτη

Φρίκη στο Οχάιο: 16 παιδιά ζούσαν για 4 χρόνια σε δωμάτιο 15 τμ γεμάτο σκουπίδια και περιττώματα

Η σερβιτόρα που δέχθηκε έναν λαχνό αντί για φιλοδώρημα, κέρδισε 3 εκατ. δολάρια πριν 40 χρόνια και έγινε ταινία