Εκτός από την καρδιά, μας «καίνε» και τα χέρια; Πόσο τοξικές είναι τελικά οι αποδείξεις του σούπερ μάρκετ

Μην ξεχάσετε την απόδειξή σας. Ή, μάλλον...

🕛 χρόνος ανάγνωσης: 8 λεπτά ┋ 🗣️ Ανοικτό για σχολιασμό

Προσθέστε το ΕΘΝΟΣ στη Google

Με τις αποδείξεις ερχόμαστε αντιμέτωποι καθημερινά, όπως όταν πηγαίνουμε στο σούπερ μάρκετ ή σταματάμε για έναν καφέ πριν από τη δουλειά.

Τα τελευταία 15 και πλέον χρόνια, ωστόσο, κυκλοφορούν προειδοποιήσεις σύμφωνα με τις οποίες η επαφή με τις χάρτινες αποδείξεις μπορεί να προκαλέσει έκθεση σε τοξικές χημικές ουσίες.

Μάλιστα, μια μελέτη του 2025 από το Center for Environmental Health, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που ασχολείται με τις τοξικές χημικές ουσίες στα καταναλωτικά προϊόντα, υποστήριξε ότι το να κρατήσει κάποιος μια χάρτινη απόδειξη για μόλις 10 δευτερόλεπτα θα μπορούσε να οδηγήσει σε έκθεση σε μη ασφαλή επίπεδα τοξικών ουσιών.

Θα μπορούσε, λοιπόν, κάτι τόσο καθημερινό όσο μια απόδειξη να μας «δηλητηριάζει» σταδιακά;

Σύμφωνα με το The Conversation, οι αποδείξεις εκτυπώνονται σε ένα ειδικό είδος χαρτιού, το λεγόμενο θερμικό χαρτί, το οποίο συχνά περιέχει χημικές ουσίες που ονομάζονται δισφαινόλες. Οι ουσίες αυτές μπορεί να είναι τοξικές, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επαφή μαζί τους είναι επικίνδυνη. Όπως συμβαίνει με πολλά ζητήματα της τοξικολογίας, η απάντηση στο ερώτημα εάν οι αποδείξεις είναι επικίνδυνες εξαρτάται κυρίως από την ποσότητα της έκθεσης.

Τι είναι οι δισφαινόλες

Οι δισφαινόλες είναι συνθετικές χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται ευρέως στη βιομηχανική παραγωγή από τη δεκαετία του 1950. Υπάρχουν αρκετοί διαφορετικοί τύποι. Η πιο γνωστή είναι η δισφαινόλη Α ή BPA, ενώ άλλες είναι η δισφαινόλη S (BPS) και η δισφαινόλη F (BPF).

Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνται για την παραγωγή πολυανθρακικών πλαστικών, ενός τύπου διαφανούς και ανθεκτικού πλαστικού που συναντάται σε προϊόντα όπως σκληρά πλαστικά μπουκάλια νερού, δοχεία αποθήκευσης τροφίμων και φακοί γυαλιών.

Χρησιμοποιούνται επίσης στην παραγωγή εποξειδικών ρητινών, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως επικάλυψη στο εσωτερικό από καπάκια μπουκαλιών και μεταλλικά δοχεία τροφίμων και ποτών. Αν και αρκετοί κατασκευαστές έχουν περιορίσει ή καταργήσει τη χρήση τους, ορισμένα προϊόντα εξακολουθούν να περιέχουν δισφαινόλες.

Στο θερμικό χαρτί που χρησιμοποιείται για τις αποδείξεις, η δισφαινόλη - συνήθως BPA ή BPS - λειτουργεί ως «εμφανιστής». Συνδυάζεται με μια άχρωμη χρωστική και δημιουργεί μια μικροσκοπική επίστρωση ευαίσθητη στη θερμότητα. Όταν η απόδειξη περνά από τον θερμικό εκτυπωτή, η θερμότητα προκαλεί την αντίδραση της δισφαινόλης με τη χρωστική, η οποία από άχρωμη γίνεται μαύρη. Την ίδια τεχνολογία χρησιμοποιούσαν στο παρελθόν και τα μηχανήματα φαξ.

Πώς επηρεάζουν τον οργανισμό

Οι δισφαινόλες κατατάσσονται στις ουσίες που είναι γνωστές ως ενδοκρινικοί διαταράκτες. Πρόκειται για χημικές ουσίες που μπορούν να επηρεάσουν το ενδοκρινικό σύστημα του οργανισμού, το οποίο ρυθμίζει σημαντικές λειτουργίες όπως η ανάπτυξη, η αναπαραγωγή και ο μεταβολισμός.

Το ενδοκρινικό σύστημα περιλαμβάνει όργανα όπως ο θυρεοειδής αδένας, το πάγκρεας και η υπόφυση, μια μικρή δομή στη βάση του εγκεφάλου. Τα όργανα αυτά παράγουν ορμόνες, οι οποίες λειτουργούν ως «μηνύματα» που ρυθμίζουν πολλές από τις λειτουργίες του οργανισμού.

Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για την τοξικότητα των δισφαινολών έχει επικεντρωθεί στην BPA. Μελέτες έχουν δείξει ότι η ουσία μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία διαφόρων ορμονών, κυρίως των οιστρογόνων. Παρότι τα οιστρογόνα συχνά χαρακτηρίζονται «γυναικεία» ορμόνη, παράγονται από όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τα φυλετικά τους χρωμοσώματα. Μεταξύ άλλων, παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη διαμόρφωση των οργάνων κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη.

Για τον λόγο αυτό, η έκθεση σε ενδοκρινικούς διαταράκτες θεωρείται δυνητικά πιο σημαντική κατά την ανάπτυξη του εμβρύου σε σχέση με την έκθεση των ενηλίκων. Η έκθεση σε BPA έχει συνδεθεί σε έρευνες με πρόωρο τοκετό και μη φυσιολογική ανάπτυξη του εγκεφάλου του εμβρύου. Υψηλά επίπεδα έκθεσης στην BPA έχουν επίσης συσχετιστεί με αυξημένες πιθανότητες εμφάνισης καρδιαγγειακών παθήσεων, υψηλής αρτηριακής πίεσης, διαβήτη, παχυσαρκίας και άλλων προβλημάτων υγείας.

Έρευνες έχουν δείξει ακόμη ότι η BPA μπορεί να προκαλέσει οξειδωτικό στρες, δηλαδή χημικές βλάβες στα μόρια από τα οποία αποτελούνται τα κύτταρα. Παράλληλα, η έκθεση στην ουσία ενδέχεται να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται ορισμένα γονίδια, ενώ κάποιες από αυτές τις αλλαγές έχουν συσχετιστεί με πιθανή μεταβίβαση στις επόμενες γενιές.

Τα ευρήματα αυτά έχουν οδηγήσει στην απαγόρευση της BPA στην Ευρώπη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η χρήση της έχει απαγορευτεί στα μπιμπερό, αλλά δεν υπάρχει γενική απαγόρευση για τα περισσότερα άλλα προϊόντα. Πολλοί κατασκευαστές έχουν πάντως αντικαταστήσει οικειοθελώς την BPA με άλλες χημικές ουσίες, γεγονός που οδήγησε στην ευρεία διάδοση της ένδειξης «BPA free» στα πλαστικά προϊόντα.

Το πρόβλημα είναι ότι σε αρκετές περιπτώσεις η BPA αντικαταστάθηκε από άλλες δισφαινόλες, όπως η BPS. Έρευνες έχουν δείξει ότι η BPS παρουσιάζει αρκετές από τις ίδιες δυνητικά τοξικές ιδιότητες με την BPA. Τα τελευταία χρόνια, η αυξανόμενη ανησυχία για τις δισφαινόλες συνολικά έχει οδηγήσει αρκετές εταιρείες στην προσπάθεια να τις απομακρύνουν πλήρως από τα προϊόντα τους.

Πόση είναι τελικά η έκθεση από μια απόδειξη

Ένα από τα βασικότερα αξιώματα της τοξικολογίας είναι ότι «η δόση κάνει το δηλητήριο». Η αρχή αυτή διατυπώθηκε ήδη από τον Ελβετό γιατρό και χημικό Παράκελσο, τον 16ο αιώνα. Η ίδια λογική ισχύει και στην περίπτωση των δισφαινολών.

Το κυάνιο, για παράδειγμα, είναι ένα ιδιαίτερα ισχυρό δηλητήριο. Μια ποσότητα ικανή να σκοτώσει έναν μέσο άνθρωπο ζυγίζει λιγότερο από 10 κόκκους ρυζιού. Παρ' όλα αυτά, ο ανθρώπινος οργανισμός παράγει καθημερινά μικροσκοπικές ποσότητες κυανίου και διαθέτει μηχανισμούς αποτοξίνωσης που το απομακρύνουν χωρίς να προκαλείται βλάβη.

Αντίστοιχα, ακόμη και το νερό, που είναι απαραίτητο για την επιβίωση, μπορεί να γίνει επικίνδυνο σε υπερβολικές ποσότητες. Η λεγόμενη τοξικότητα του νερού μπορεί να προκαλέσει διόγκωση του εγκεφάλου και, σε ακραίες περιπτώσεις, να οδηγήσει στον θάνατο.

Το 2023, ερευνητές υπολόγισαν την ημερήσια έκθεση στην BPA από θερμικές χάρτινες αποδείξεις. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τους, τα επίπεδα ήταν περίπου 5.000 έως 50 εκατομμύρια φορές χαμηλότερα από τα όρια που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων. Για τον μέσο άνθρωπο, η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε λιγότερο από μία σταγόνα σε ένα ποτήρι νερό περίπου 240 ml.

Η εικόνα είναι διαφορετική για όσους χειρίζονται καθημερινά μεγάλο αριθμό αποδείξεων. Εργαζόμενοι στο λιανεμπόριο, την εστίαση και άλλους κλάδους ενδέχεται να εκτίθενται σε ποσότητες περίπου 100 φορές υψηλότερες από τον μέσο άνθρωπο, σύμφωνα με τους ερευνητές. Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, ωστόσο, η εκτιμώμενη έκθεση παραμένει πιθανότατα αρκετά χαμηλότερη από τα όρια ασφαλείας.

Επιπλέον, οι αποδείξεις δεν αποτελούν τη σημαντικότερη πηγή έκθεσης στις δισφαινόλες. Οι έρευνες δείχνουν ότι το μεγαλύτερο μέρος της έκθεσης του ανθρώπινου οργανισμού προέρχεται από τρόφιμα και ποτά που έχουν συσκευαστεί σε δοχεία τα οποία περιέχουν δισφαινόλες. Η έκθεση από τον χειρισμό αποδείξεων αποτελεί, επομένως, ένα μικρότερο μέρος της συνολικής έκθεσης.

Πώς μπορούμε να περιορίσουμε την έκθεση

Για τους περισσότερους ανθρώπους, ο χειρισμός μιας απόδειξης θεωρείται δραστηριότητα πολύ χαμηλού κινδύνου. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα απλά μέτρα που μπορούν να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την έκθεση.

Οι εργαζόμενοι που χειρίζονται καθημερινά πολλές αποδείξεις μπορούν να αποφεύγουν τη χρήση αντισηπτικού ή άλλων προϊόντων περιποίησης στα χέρια τους πριν από την εργασία, καθώς τέτοια προϊόντα μπορεί να αυξήσουν την απορρόφηση των δισφαινολών από το δέρμα. Άλλες επιλογές είναι η χρήση γαντιών ή η ενθάρρυνση των εργοδοτών να χρησιμοποιούν θερμικό χαρτί χωρίς δισφαινόλες.

Ιδιαίτερη προσοχή μπορεί να χρειάζεται από ομάδες που θεωρούνται πιο ευάλωτες στις ενδοκρινικές επιδράσεις των δισφαινολών, όπως οι έγκυες, τα βρέφη, τα παιδιά και τα άτομα με ορισμένες ενδοκρινικές παθήσεις. Για αυτές τις ομάδες, ο περιορισμός της επαφής με θερμικές αποδείξεις μπορεί να αποτελεί μια λογική προληπτική επιλογή. Για τον γενικό πληθυσμό, πάντως, η επαφή με μια απόδειξη φαίνεται να αποτελεί δραστηριότητα πολύ χαμηλού κινδύνου.

Όσοι θέλουν να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την έκθεσή τους μπορούν να επιλέγουν ηλεκτρονική απόδειξη μέσω email, όταν αυτή προσφέρεται, ή να τοποθετούν την έντυπη απόδειξη απευθείας σε μια τσάντα ή στην τσέπη τους αντί να την κρατούν στα χέρια τους για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Σε κάθε περίπτωση, το βασικό μήνυμα είναι ότι η ποσότητα και η διάρκεια της έκθεσης έχουν σημασία. Η περιστασιακή επαφή με μια απόδειξη δεν φαίνεται να αποτελεί σημαντικό κίνδυνο για τον μέσο άνθρωπο, ενώ μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται σε περιπτώσεις συστηματικής και εκτεταμένης επαφής.