Ιστορικό ντοκουμέντο: Αδημοσίευτες φωτογραφίες Έλληνα ναύτη μέσα από την κορβέτα «Κριεζής» κατά την απόβαση στη Νορμανδία

Η ακτογραμμή διακρίνεται αχνά μέσα στη θαμπάδα. Στον ορίζοντα, πλοία, μικρότερα σκάφη και αντιαεροπορικά μπαλόνια-αερόστατα σχηματίζουν μια αδιάκοπη αλυσίδα. Στο πρώτο πλάνο, η ελληνική σημαία κυματίζει πάνω από το κατάστρωμα μιας κορβέτας. Δεν πρόκειται για φωτογραφία επίσημου πολεμικού ανταποκριτή. Το βλέμμα πίσω από τον φακό ανήκει σε έναν 20χρονο Έλληνα ναύτη πυροβολητή, τον Νικόλαο Μονοκρούσο, μέλος του πληρώματος του «Κριεζής».

Οι τέσσερις φωτογραφίες που διασώθηκαν στο οικογενειακό του αρχείο και δημοσιεύονται για πρώτη φορά από το ethnos.gr, καταγράφουν τη θέα από το ελληνικό πολεμικό προς τη συμμαχική ναυτική δύναμη και τη γαλλική ακτή τις ημέρες της απόβασης στη Νορμανδία. Είναι εικόνες λιτές, χωρίς τη δραματική εγγύτητα των γνωστότερων φωτογραφιών από τις ακτές. Ακριβώς γι’ αυτό έχουν τη δική τους δύναμη. Αποδίδουν όσα μπορούσε να δει ένας ναύτης από το κατάστρωμα ενός μικρού πλοίου συνοδείας, μέσα στη μεγαλύτερη αμφίβια επιχείρηση του πολέμου.

Ο νεαρός πυροβολητής από την Αλεξάνδρεια

Ο Νικόλαος Μονοκρούσος γεννήθηκε το 1924 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, από Έλληνες γονείς - πατέρα κεφαλονίτικης και μητέρα ικαριώτικης καταγωγής. Η στρατεύσιμη ηλικία του συνέπεσε με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκπαιδεύτηκε στο Καμπρίτ, στην περιοχή της Διώρυγας του Σουέζ, και στη συνέχεια βρέθηκε στη Βρετανία, όπου εντάχθηκε ως έφεδρος ναύτης πυροβολητής στο πλήρωμα της κορβέτας «Κριεζής».

Σήμερα, 82 χρόνια μετά, ο Θεόδωρος Μονοκρούσος μεταφέρει όσα του είχε περιγράψει ο πατέρας του για το ταξίδι προς την Αγγλία. Πώς οι άνδρες μεταφέρονταν στα αμπάρια επιταγμένων εμπορικών πλοίων, σε πορεία γύρω από την Αφρική, ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος τορπιλισμού στη Μεσόγειο από γερμανικά ή ιταλικά υποβρύχια.

Είχε, όμως, και ένα δεύτερο πάθος, τη φωτογραφία. Είχε αγοράσει στο Λονδίνο μια φωτογραφική μηχανή Canon και με αυτή τράβηξε τα τέσσερα ιστορικά καρέ. Όταν την έπαιρνε για πρώτη φορά στα χέρια του δεν αντιλαμβανόταν ότι αργότερα θα κατέγραφε ένα τέτοιο ιστορικό γεγονός παγκόσμιας κλίμακας. Αυτό που πλέον γνωρίζουμε εμείς είναι ότι φύλαξε τις εικόνες και πως, μαζί τους, διασώθηκε η οπτική ενός μέλους πληρώματος που βρέθηκε στα γαλλικά παράλια τις ημέρες της μεγάλης απόβασης.

Το 1958 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Ελλάδα, ενάμιση χρόνο μετά τη γέννηση του γιου, Θεόδωρου. Αν και δεν είχε γνωρίσει ούτε την Κεφαλονιά ούτε την Ικαρία, θεωρούσε τόπο του τη Λήμνο, πατρίδα της συζύγου του, Χρυσούλας. Η πολεμική του διαδρομή επανήλθε στο προσκήνιο πολλές δεκαετίες αργότερα, στις αρχές του 21ου αιώνα, όταν η Γαλλία τίμησε Έλληνες βετεράνους της Νορμανδίας.

Δύο ελληνικές κορβέτες στην «Overlord»

Στις 6 Ιουνίου 1944 οι Σύμμαχοι άνοιξαν το δυτικό μέτωπο στη Γαλλία. Η «Overlord» ήταν το συνολικό σχέδιο της εισβολής και της εκστρατείας στη βορειοδυτική Ευρώπη, ενώ «Neptune» ονομαζόταν το ναυτικό σκέλος της μεταφοράς και της απόβασης. Αμερικανικές, βρετανικές και καναδικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στις πέντε ακτές με τα κωδικά ονόματα Utah, Omaha, Gold, Juno και Sword.

Η ελληνική παρουσία στη ναυτική δύναμη εκπροσωπήθηκε από τις κορβέτες «Κριεζής» και «Τομπάζης», μαζί με τέσσερα ελληνικά εμπορικά πλοία. Το ίδιο το Πολεμικό Ναυτικό καταγράφει επισήμως τη συμμετοχή των δύο κορβετών στην απόβαση. Το «Κριεζής», πρώην βρετανική κορβέτα τύπου Flower, είχε παραχωρηθεί στο Βασιλικό Ελληνικό Ναυτικό το 1943 και εκτελούσε αποστολές συνοδείας νηοπομπών.

Οι δύο κορβέτες επιχειρούσαν από τη Βρετανία με βάση στη βόρεια Σκωτία και σύνδεση με το Σκάπα Φλόου, στις Ορκάδες. Πριν από τη Νορμανδία, βασική αποστολή τους ήταν η συνοδεία εμπορικών και εφοδιαστικών πλοίων στις διαδρομές του Ατλαντικού, για την προστασία τους από τα γερμανικά υποβρύχια.

Σε μαρτυρίες αξιωματικών και ναυτών που δημοσιεύθηκαν από «Τα Νέα» το 2001, η αποστολή του «Κριεζής» περιγράφεται ως συνοδεία αποβατικών προς τον τομέα Gold, όπου αποβιβάστηκε η βρετανική 50ή Μεραρχία Πεζικού. Οι ίδιες μαρτυρίες μιλούν για διέλευση ανάμεσα σε ναρκοπέδια, για την πυκνότητα των πλοίων στη Μάγχη και για τις διαδοχικές αποστολές που ακολούθησαν, με μεταφορά ενισχύσεων και εφοδίων προς τη Γαλλία και επιστροφή τραυματιών στη Βρετανία.

Ο Θεόδωρος Μονοκρούσος συνοψίζει την αποστολή με τον ίδιο τρόπο: «οι “Κριεζής” και “Τομπάζης” ανήκαν στη συμμαχική δύναμη συνοδείας και κάλυψης των πλοίων που μετέφεραν την 50ή Βρετανική Μεραρχία προς την Gold». «Τις επόμενες ημέρες», αναφέρει, «οι κορβέτες συνόδευαν πλοία με εφόδια και πυρομαχικά από την Αγγλία προς τη Γαλλία και πλοία που επέστρεφαν τραυματίες από τη Γαλλία στην Αγγλία.»

Και αυτή δεν είναι προσωπική κατάθεση του κ. Μονοκρούσου αλλά επώνυμες μαρτυρίες άλλων μελών του πληρώματος - του Γρηγορίου Παυλάκη, του Κλεάνθη Ζερβού και του Δημητρίου Ματάλα - που φωτίζουν το κοινό επιχειρησιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκαν οι φωτογραφίες.

Τα τέσσερα καρέ

Στην πρώτη φωτογραφία (πάνω), η γωνία λήψης περιλαμβάνει τμήμα του καταστρώματος, σωστικά μέσα, οπλισμό και την ελληνική σημαία. Η δεύτερη ανοίγει το κάδρο προς την ακτή. Μια διάσπαρτη συμμαχική δύναμη απλώνεται σε όλο το μήκος του ορίζοντα. Στην τρίτη, ένα μεγαλύτερο πλοίο βρίσκεται κοντά στη στεριά, ενώ γλάροι πετούν σε πρώτο πλάνο. Στην τέταρτη λήψη (κάτω) παρατηρούμε τον εξοπλισμό του «Κριεζής» σε σκοτεινό πλαίσιο, αφήνοντας στο βάθος τα πλοία και την ακτή.

«Μια συνεισφορά που έμεινε στη σκιά»

Όπως τονίζει ο Θεόδωρος Μονοκρούσος, «οι φωτογραφίες ανοίγουν και μια ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα θυμήθηκε -ή δεν θυμήθηκε- τη ναυτική συμμετοχή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο». Η θέση που διατυπώνει είναι σαφής, καθώς θεωρεί ότι «η συνεισφορά του Πολεμικού Ναυτικού στον κατεξοχήν αντιφασιστικό πόλεμο αγνοήθηκε επί δεκαετίες από το ελληνικό κράτος και ότι η αποσιώπηση αυτή ήταν πολιτικά ηθελημένη.»

Ο ίδιος συνδέει την εκτίμησή του «με τα δημοκρατικά φρονήματα που χαρακτήριζαν σημαντικό τμήμα του Ναυτικού, αλλά και με το κίνημα του Απριλίου 1944 στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις της Μέσης Ανατολής. Δύο μήνες πριν από τη Νορμανδία, πληρώματα και στρατιωτικές μονάδες εξεγέρθηκαν ζητώντας, μεταξύ άλλων, τη συμμετοχή του ΕΑΜ στην εξόριστη κυβέρνηση του Καΐρου».

Το αντιτορπιλικό «Αιγαίο»

Στο πλαίσιο αυτό, ο Θεόδωρος μεταφέρει μια ιδιαίτερη αφήγηση που είχε ακούσει από τον πατέρα του: «Πριν από την απόβαση τα πληρώματα στην Αγγλία πληροφορούνταν από ανωτέρους τους ότι, όταν ολοκληρωνόταν η ναυπήγησή του, ένα υπερσύγχρονο για την εποχή αντιτορπιλικό με το όνομα “Αιγαίο” θα παραδιδόταν στο Βασιλικό Ελληνικό Ναυτικό. Μέλη των δύο κορβετών επρόκειτο, σύμφωνα με όσα γνώριζαν τότε οι ναύτες, να στελεχώσουν το νέο πλοίο. Μετά το κίνημα του Ναυτικού το θέμα σταμάτησε να συζητιέται», αναφέρει ο κ. Μονοκρούσος, μεταφέροντας όσα του έλεγε ο πατέρας του. Η δική του εκτίμηση είναι ότι οι Βρετανοί δεν επιθυμούσαν πλέον να παραδώσουν σύγχρονο οπλισμό σε ανθρώπους που ενδεχομένως θα βρίσκονταν αργότερα απέναντί τους.

Ο ίδιος αναζήτησε μεταγενέστερα στοιχεία για το πλοίο, χωρίς να εντοπίσει απόδειξη ότι τέτοιο αντιτορπιλικό παραδόθηκε τότε ή μετά τον πόλεμο. Διευκρινίζει δε, ότι το «Αιγαίον» που εντάχθηκε στο Πολεμικό Ναυτικό το 1976, προερχόμενο από τη Δυτική Γερμανία, δεν μπορεί να ταυτιστεί με το πλοίο της αφήγησης του 1944. Βλέπει μια μακρά δημοκρατική γραμμή μέσα στην ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού, από το κίνημα του 1944 έως το 1973, όταν το αντιτορπιλικό «Βέλος» αποχώρησε από άσκηση του ΝΑΤΟ και το πλήρωμά του κατήγγειλε διεθνώς τη δικτατορία. Στην ίδια σύγκριση αντιπαραθέτει την ελληνική περίπτωση με τη δημόσια τιμή που, όπως αναφέρει, απέδωσαν η Φινλανδία και η Νορβηγία ακόμη και σε πληρώματα αλιευτικών που συνέδραμαν τις συμμαχικές επιχειρήσεις, ενώ «δεν υπήρξε αντίστοιχη κρατική πράξη αναγνώρισης στην Ελλάδα.»

Η γαλλική αναγνώριση

Στις 14 Ιουλίου 2001, 57 χρόνια μετά την απόβαση, η Γαλλική Πρεσβεία στην Αθήνα τίμησε δέκα Έλληνες βετεράνους των «Κριεζής» και «Τομπάζης». Ανάμεσά τους ήταν και ο Νικόλαος Μονοκρούσος. Το δημοσίευμα της εποχής καταγράφει ότι στους βετεράνους απονεμήθηκαν τιμητικό δίπλωμα και μετάλλιο, σε τελετή που οργανώθηκε σε συνεργασία με το Πολεμικό Ναυτικό, όπου και ο Μονοκρούσος τιμήθηκε ως Ιππότης της Λεγεώνας της Τιμής.

Ο γιος του θυμάται ότι την οργάνωση της εκδήλωσης ανέλαβε η αρμόδια ιστορική υπηρεσία του Πολεμικού Ναυτικού, χωρίς συνεργασία με την τότε κυβέρνηση. Για τον ίδιο, έχει ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα ότι η επίσημη αναγνώριση ήρθε από το γαλλικό κράτος, την ημέρα της εθνικής εορτής της χώρας.

«Διαλέξαμε την ημέρα της εθνικής μας επετείου για να δείξουμε πόσο μεγάλη σημασία έχει για μας η απονομή τιμής στους Έλληνες πολεμιστές», είχε δηλώσει τότε ο πρέσβης της Γαλλίας, Ζαν-Μορίς Ριπέρ, στα «Νέα».

Η συμμετοχή των δύο ελληνικών κορβετών παραμένει πολύ λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό από τις επιχειρήσεις των μεγάλων συμμαχικών στόλων. Το οικογενειακό αρχείο του Νικολάου Μονοκρούσου προσθέτει σε αυτή την ιστορία κάτι σπάνιο. Όχι μια εκ των υστέρων αναπαράσταση, αλλά το βλέμμα ενός ανθρώπου που βρισκόταν εκεί. Από το κατάστρωμα του «Κριεζής» στο οικογενειακό άλμπουμ και 82 χρόνια αργότερα, στη δημόσια μνήμη.

Διαβάστε ακόμη

Ένα άρρωστο παιδί από το νοσοκομείο, στο κρατητήριο: Σοβαρές καταγγελίες για την εφαρμογή του νέου Συμφώνου της ΕΕ για τη Μετανάστευση

Από τα «θα», όντως στην πράξη: Ο Μπέρναμ καταργεί το ΦΠΑ από τους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος

Eπίθεση σε τρανς γυναίκα στη Ρόδο: Της έσπασαν τα δόντια

Υπουργείο Πολιτισμού: Αντιδράσεις για το νέο νομοσχέδιο και καταγγελίες για «ιδιωτικοποίηση» της πολιτιστικής κληρονομιάς