Περιβαλλοντική αντίληψη του αστικού χώρου: Το κέντρο της Θεσσαλονίκης

Στον αντίποδα των θεσμικών ή τεχνοκρατικών ορισμών, η έρευνά μας στρέφεται στις υποκειμενικές «νοητικές εικόνες», τις στάσεις και τις αντιλήψεις των ίδιων των κατοίκων, αναζητώντας τις προϋποθέσεις για μια ουσιαστική αστική ανθεκτικότητα και βιωσιμότητα.Η έρευνα διεξήχθη σε μια κρίσιμη συγκυρία έντονων αστικών μεταβολών, όπου μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής (Μετρό, Flyover, ανάπλαση Δ.Ε.Θ.) αναδιαμορφώνουν την καθημερινότητα. Επιχειρούμε να προσδιορίσουμε τα αντιληπτικά όρια του κέντρου - όπως αυτά ορίζονται από τους χρήστες - να εντοπίσουμε τα σημαντικά του στοιχεία και να αναδειχθούν προβλήματα της πόλης, προσφέροντας ένα ρεαλιστικό επίπεδο αναφοράς για τον μελλοντικό σχεδιασμό.416187_1Είναι γνωστό πως τόσο από το πρίσμα των αρχιτεκτόνων, των πολεοδόμων και των χωροτακτών, όσο και από εκείνο της Δημόσιας Διοίκησης, γίνεται πάντοτε αναφορά στο «Κέντρο» της πόλης με κριτήρια θεσμικά, πληθυσμιακά ή οικονομικά. Αυτό όμως που μας απασχολεί στην παρούσα έρευνα, και αποτέλεσε τον κεντρικό πυρήνα των ανά τριετία κοινωνικών ερευνών μας για την πόλη της Θεσσαλονίκης, είναι η βιωματική προσέγγιση του αστικού χώρου.Ειδικότερα, η έρευνά μας επικεντρώνεται στους εξής βασικούς άξονες:Προσδιορισμός των αντιληπτικών ορίων: Ποια συγκεκριμένη χωρική ενότητα της Θεσσαλονίκης αναγνωρίζουν και ορίζουν βιωματικά οι κάτοικοι ως «κέντρο» της πόλης, πέρα από τις συμβατικές διοικητικές χαράξεις.Ανάδειξη των αστικών τοπόσημων: Ποια στοιχεία ή περιοχές του κέντρου αξιολογούνται ως σημαντικά, πώς συγκροτείται η σημασιολογική τους φόρτιση και για ποιους λόγους εγγράφονται στη συλλογική μνήμη.Χαρτογράφηση των προβλημάτων: Ποιες είναι οι υφιστάμενες δυσλειτουργίες του αστικού ιστού, πώς τις εισπράττουν οι πολίτες στην καθημερινότητά τους και ποιες συγκεκριμένες προτάσεις καταθέτουν για την επίλυση τους.Βιωματική ικανοποίηση: Ποια στοιχεία του κέντρου έλκουν τους χρήστες, τι τους αρέσει κατά τη δραστηριοποίησή τους σε αυτό και ποιοι παράγοντες συνθέτουν τη θετική περιβαλλοντική τους εμπειρία.Τα αποτελέσματα της έρευνας φέρνουν στο φως τα κυρίαρχα τοπόσημα του κέντρου της Θεσσαλονίκης, υπογραμμίζοντας τη βαθύτερη σημασιολογική τους φόρτιση. Παράλληλα, οι κάτοικοι, εστιάζοντας στις πρόσφατες παρεμβάσεις, εκφράζουν με σαφήνεια τις απόψεις και την τεκμηριωμένη κριτική τους για τα θέματα τα οποία οι ίδιοι κρίνουν ως σημαντικά.ΣυμπεράσματαΤο «διευρυμένο» κέντρο της πόλης (19,3%) ορίζεται κυρίως από κατοίκους και εργαζόμενους της ευρύτερης περιοχής του.Το «περιορισμένο» κέντρο της πόλης (9,7%), κυρίως γύρω από την Πλατεία Αριστοτέλους, ορίζεται κυρίως από επισκέπτες της περιοχής για ψυχαγωγία, φαγητό ή βόλτα με παιδιά.Το «κυρίως» κέντρο της πόλης ορίζεται από το μεγαλύτερο ποσοστό (44,6%) και καλύπτει την ευρύτερη «πυρίκαυστη» περιοχή της πόλης εντός των τειχών.Η ευελιξία που παρατηρείται στην περιγραφή του περιγράμματος του Κέντρου σχετίζεται, όπως είναι φυσικό, με τον τόπο κατοικίας, τον τόπο εργασίας, καθώς και με τη συχνότητα και τον λόγο της επίσκεψης στο κέντρο. Οι πληροφορίες που προβάλλονται στα σκίτσα σχετίζονται βέβαια με τα προσωπικά βιώματα, αλλά και με τη διάθεση του κάθε κατοίκου να συμμετάσχει στην έρευνα με έναν επιπλέον, ασυνήθιστο τρόπο.Επίσης, πέρα από τη συμβολή των απεικονιζόμενων δεδομένων στους ερευνητικούς στόχους, υπενθυμίζουμε, για παράδειγμα, ότι στην αρχική και πρωτοποριακή για την εποχή εκείνη έρευνά μας σχετικά με το κέντρο της Θεσσαλονίκης (1974), είχαμε ανακαλύψει ότι οι κάτοικοι τοποθετούσαν τον Βορρά προς τα Κάστρα, δηλαδή στο υψηλότερο σημείο του ορίζοντα (εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα με πυξίδες καθώς και συνεχής «βομβαρδισμός» πληροφοριών για κλιματικά και μετεωρολογικά θέματα από την τηλεόραση και τα κινητά).Ένα από τα πλέον σημαντικά και αποκαλυπτικά τμήματα της έρευνάς μας αποτελεί η συστηματική καταγραφή των ελεύθερων σχολίων των συμμετεχόντων, τα οποία διατυπώθηκαν αυθόρμητα, χωρίς προκαθορισμένες απαντήσεις. Στην πλειονότητά τους, οι πολίτες ανέδειξαν τα διαχρονικά και έντονα προβλήματα που ταλαιπωρούν το αστικό συγκρότημα, με κυριότερα τη δραματική έλλειψη χώρων στάθμευσης, το κυκλοφοριακό, την απουσία επαρκών και αξιόπιστων Μέσων Μαζικής Μεταφοράς, το έλλειμμα ελεύθερων χώρων πρασίνου, τα ζητήματα καθαριότητας και το αίσθημα ασφάλειας στον αστικό ιστό.Στην αντίληψη των χρηστών, η Θεσσαλονίκη διασπάται ξεκάθαρα στο τρίπτυχο Δυτική - Κέντρο - Ανατολική, ένας διαχωρισμός που δεν είναι απλώς γεωγραφικός αλλά βιωματικός, καθώς τροφοδοτείται από τις ανισότητες στις υποδομές, ενώ οι κάθετες πεζοδρομήσεις στο κέντρο επιτείνουν το πρόβλημα προκαλώντας βίαιη ασυνέχεια στην κυκλοφοριακή ροή.Το ζήτημα της στάθμευσης προκαλεί έντονη δυσφορία λόγω της ανυπαρξίας ελεύθερων θέσεων και του υψηλού κόστους των ιδιωτικών χώρων, με τους πολίτες να καταγγέλλουν την παντελή έλλειψη αστυνόμευσης σχετικά με την κατάληψη των θέσεων των μονίμων κατοίκων και ΑΜΕΑ και να ζητούν τη δημιουργία δημοτικών πάρκινγκ με συμβολικό αντίτιμο.Η κυκλοφορία αναγνωρίζεται ως η μεγαλύτερη πληγή της πόλης, καθώς παρά την αναγκαιότητα του υπερυψωμένου αυτοκινητοδρόμου (Flyover), οι παρενέργειες που προκαλεί είναι έντονες, εγκλωβίζοντας το πολεοδομικό συγκρότημα σε μόνιμο κυκλοφοριακό κορεσμό, ιδιαίτερα κατά τις ώρες αιχμής. Οι πολίτες ασκούν δριμεία κριτική για λανθασμένες μονοδρομήσεις και πεζοδρομήσεις που ακυρώνουν τον σκοπό τους, ενώ τονίζουν ότι το Μετρό δεν αποτελεί πανάκεια αν δεν επεκταθεί άμεσα προς τις δυτικές συνοικίες και την Καλαμαριά σε συνδυασμό με την έλλειψη δημόσιων μέσων μεταφοράς και θέσεων στάθμευσης στους σταθμούς Μετρό να αποτρέπουν τους κατοίκους της περιφέρειας από το να επισκεφθούν το κέντρο, στρέφοντάς τους στα μεγάλα περιαστικά εμπορικά κέντρα.Η καθαριότητα αποτελεί κοινό τόπο κριτικής, με αναφορές σε βρώμικα πεζοδρόμια και ελεύθερους χώρους, ενώ ιδιαίτερη κριτική δέχονται οι πρόχειρες παρεμβάσεις όπως οι υπογειοποιημένοι κάδοι, οι οποίοι σε πολλές περιοχές παραμένουν ανενεργοί έχοντας ως μόνο αποτέλεσμα τη μείωση των θέσεων στάθμευσης, αποδεικνύοντας ότι δεν νοείται η επίλυση ενός προβλήματος με τη δημιουργία ενός άλλου χωρίς προηγούμενη σοβαρή μελέτη.Παράλληλα, η ανάγκη διαπλάτυνσης του παραλιακού μετώπου κρίνεται αναγκαία καθώς η συνύπαρξη πεζών και ποδηλατοδρόμου δημιουργεί συνθήκες έντονου συνωστισμού, με τους συμμετέχοντες να εμφανίζονται θετικοί στους ποδηλατόδρομους μόνο αν λειτουργούν με ασφάλεια και όχι εις βάρος των λωρίδων κυκλοφορίας.Ο δημόσιος χώρος υποβαθμίζεται συστηματικά από την άναρχη κατάληψη πεζοδρομίων με τραπεζοκαθίσματα, εγκαταλελειμμένα οχήματα και παράνομους μικροπωλητές, ενώ το έλλειμμα ελεύθερων χώρων και οργανωμένου πρασίνου για όλες τις ηλικίες είναι καθολικό, με τα υφιστάμενα πάρκα να παρουσιάζουν εικόνα εγκατάλειψης με ξερά δέντρα, κατεστραμμένα παγκάκια και απουσία πόσιμου νερού. Η πολυετής απουσία συντήρησης σε δρόμους και πεζοδρόμια προκαλεί σοβαρά προβλήματα προσβασιμότητας και αισθητικής υποβάθμισης, αποτρέποντας τους πολίτες από το να προτιμήσουν το κέντρο για τις αγορές τους.Επιπλέον, η απαίτηση για ενισχυμένη αστυνόμευση και χρήση καμερών είναι έντονη λόγω της αυξημένης παραβατικότητας, ενώ εκφράζεται πρόωρος αλλά σοβαρός προβληματισμός για την πιθανή εγκατάσταση μονάδας FSRU στον Θερμαϊκό Κόλπο. Επίσης, το στεγαστικό αναδεικνύεται σε μείζον κοινωνικό ζήτημα, καθώς η ανεξέλεγκτη εξάπλωση του Airbnb εκτινάσσει τα ενοίκια στα ύψη.Πρέπει να αναφερθούμε σε δύο θεμελιώδη συμπεράσματα που άπτονται της Περιβαλλοντικής Ψυχολογίας, πεδία τα οποία εισήγαγαν για πρώτη φορά στην ελληνική επιστημονική βιβλιογραφία οι δικές μας παλαιότερες ερευνητικές εργασίες. Πρώτον, διαπιστώνουμε ότι ο χαρακτήρας μιας διαδρομής, αν είναι ευχάριστος ή απωθητικός, επηρεάζει άμεσα την υποκειμενική μας εκτίμηση για την απόσταση, καθώς το έντονο ενδιαφέρον, η πλήξη ή η αποστροφή που προκαλεί ένα περιβάλλον μεταβάλλουν την αντίληψη του χώρου και του χρόνου. Δεύτερον, γίνεται σαφές ότι η αίσθηση του ύψους των γύρω κτιρίων βρίσκεται σε άμεση σχέση με το άνοιγμα ή το πλάτος του συγκεκριμένου δρόμου, καθώς το εύρος του οδικού άξονα μεταβάλλει ριζικά τη σχετική μας αντίληψη για τη γεωμετρία και την κλίμακα του αστικού περιβάλλοντος.Κλείνοντας, αντί για προσωπικό μου σχόλιο θεωρώ σκόπιμο να υπογραμμίσω το αυτούσιο σχόλιο ενός ελεύθερου επαγγελματία, άνδρα, ηλικιακής ομάδας 41-60, το οποίο συμπυκνώνει με τον πιο εύγλωττο τρόπο το αίτημα των καιρών: «Να διατηρηθεί πάση θυσία ο μικτός χαρακτήρας του κέντρου: οι κατοικίες, τα εμπορικά μαγαζιά, τα γραφεία, τα ιατρεία, οι χώροι στάθμευσης. Να κρατήσουμε το κέντρο ζωντανό όλο το εικοσιτετράωρο, και όχι απλώς μια πόλη του φραπέ και του Airbnb!»Ακολουθούν τα αναλυτικά στοιχεία της έρευναςΑυτή η έρευνα πεδίου πραγματοποιήθηκε κατά το χρονικό διάστημα από τον Σεπτέμβριο του 2025 έως τον Ιανουάριο του 2026. Αναλύθηκε ένα δείγμα 1.395 ερωτηματολογίων, τα οποία συγκεντρώθηκαν τόσο με τη μέθοδο της απευθείας έντυπης συμπλήρωσης όσο και ηλεκτρονικά.Όσον αφορά τη μέθοδο A.S.S.A. (Applied SocioSemiotic Analysis, Εφαρμοσμένη Κοινωνιο-Σημειωτική Ανάλυση) που χρησιμοποιήθηκε: είναι η μέθοδος που έχει προταθεί από τον Καθηγητή Κοσμόπουλο και είναι στενά συνδεδεμένη με τη θεωρητική έννοια του «Σ-Τόπου» (Σημειωτικός Χώρος). Αυτό το μεθοδολογικό εργαλείο εφαρμόζεται άμεσα στην αρχιτεκτονική, τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τον περιβαλλοντικό σχεδιασμό. Ο πρωταρχικός του στόχος είναι να αποτυπώσει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται το αστικό τους περιβάλλον και να χαρτογραφήσει τη μοναδική ταυτότητα των τοπικών αστικών χώρων. Η μέθοδος γεφυρώνει αποτελεσματικά το χάσμα ανάμεσα στον πραγματικό χώρο και τις υποκειμενικές εικόνες, καταγράφοντας συστηματικά τις υποκειμενικές εντυπώσεις, τις βιωματικές εμπειρίες και τα νοήματα που αποδίδουν οι κάτοικοι στο περιβάλλον τους.Τα αποτελέσματα της έρευνας:Χαρακτηριστικά σχόλια κατοίκωνΔείγματα σχολίων με τη μεγαλύτερη συχνότητα επανάληψης:Άνδρας, 41-60: «Θέλουν να αδειάσει το κέντρο από τους μόνιμους κατοίκους και να μετατραπεί σε ένα απέραντο Airbnb και μια περιοχή γεμάτη καφετέριες, νυχτερινά μαγαζιά και εστιατόρια!»Γυναίκα, 41-60: «Τα μικρά μαγαζιά στο κέντρο και στις γειτονιές κλείνουν. Τα μεγάλα εμπορικά κέντρα της περιφέρειας συγκεντρώνουν τον κόσμο επειδή διαθέτουν θέσεις πάρκινγκ.»Άνδρας, 41-60: «Σε σύγκριση με τις ευρωπαϊκές πόλεις, τι έχει να δείξει το κέντρο της Θεσσαλονίκης αν πεζοδρομηθεί; Όπερα, Μουσεία, παραδοσιακά κτίρια, πολιτιστικά κέντρα; Πού είναι όλα αυτά;»Άνδρας, 61 και άνω: «Ας μην καταστρέψουμε τελείως ό,τι απέμεινε από την άλλοτε ένδοξη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, η οποία για πολλά χρόνια, για δύο εβδομάδες μαζί με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου, έκανε την πόλη μας να λάμπει!»Γυναίκα, 41-60: «Ως ειδικός (γεωπόνος) θεωρώ ότι υπάρχουν πολλά σημεία όπου μπορεί να φυτευτεί πράσινο, αφού πρώτα μειωθεί το τσιμέντο και οι μαρμάρινες πλάκες! Πύκνωση της φύτευσης στα πεζοδρόμια, καθώς και στα πάρκα και τις πλατείες, μικρές και μεγάλες!»Άνδρας, 41-60: «Έχουμε αναστατωθεί από τα έργα για το Flyover, με αποτέλεσμα αρκετά σημεία να είναι επικίνδυνα για την κυκλοφορία.»Άνδρας, 41-60: «Φραπεδούπολη! Όποιο μαγαζί κι αν κλείσει, στη θέση του ανοίγει καφετέρια.»Άνδρας, 41-60: «Να διατηρηθεί πάση θυσία ο μικτός χαρακτήρας του κέντρου: οι κατοικίες, τα εμπορικά μαγαζιά, τα γραφεία, τα ιατρεία, οι χώροι στάθμευσης. Να κρατήσουμε το κέντρο ζωντανό όλο το εικοσιτετράωρο, και όχι απλώς μια πόλη του φραπέ και του Airbnb!»Άνδρας, 18-25: «Ο καθαρισμός των δρόμων και των πεζοδρομίων. Σεβασμός στον πολίτη και στα άτομα με αναπηρία (ΑμεΑ), με σωστή διαχείριση των τραπεζοκαθισμάτων ώστε να μην καταλαμβάνουν ολόκληρα τα πεζοδρόμια.»Άνδρας, 41-60: «Οι θέσεις στάθμευσης μειώνονται συνεχώς λόγω της επέκτασης των πεζοδρομίων, η κυκλοφορία χρειάζεται μόνιμα ρύθμιση από τροχονόμους, οι δρόμοι είναι γεμάτοι μπαλώματα και κακοτεχνίες. Η καθαριότητα θέλει βελτίωση, όχι μόνο στην αποκομιδή των σκουπιδιών, αλλά και στα πεζοδρόμια. Επίσης, οι πλατείες και πολλοί δρόμοι είναι σκοτεινοί, χωρίς καθόλου φωτισμό.»Χαρακτηριστικά δείγματα από σκίτσα των κατοίκων για το κέντροΟι «νοητικές εικόνες» για το κέντρο της Θεσσαλονίκης, όπως αυτές αποτυπώνονται στα αυθόρμητα σκίτσα των κατοίκων, συνιστούν το βασικό μεθοδολογικό μας εργαλείο, εγγεγραμμένο στη θεωρητική παράδοση της περιβαλλοντικής ψυχολογίας και της αστικής σημειωτικής (K. Lynch, The Image of the City – Π. Κοσμόπουλος, Αναζητώντας το νόημα των αστικών εικόνων – R. Ledrut, Les images de la ville).Η συνδυαστική ανάλυση των λεκτικών περιγραφών και των σχεδιαστικών αποτυπώσεων οδηγεί στον σαφή προσδιορισμό της χωρικής ενότητας που οι χρήστες βιώνουν ως «κέντρο». Στους χάρτες αυτούς, οι πολίτες προβάλλουν τα δικά τους σημεία ενδιαφέροντος και τις προσωπικές τους προτιμήσεις, συμπληρώνοντας και επαληθεύοντας έμπρακτα τις απαντήσεις του ερωτηματολογίου.Ακολουθούν σκίτσα των κατοίκων:Ορισμένες από τις προηγούμενες έρευνες μας για την πόλη της Θεσσαλονίκης1. Κοσμόπουλος Π., (2023), Έρευνα Πως θέλουν οι κάτοικοι την Θεσσαλονίκη του αύριο, Εφημερίδα Μακεδονία 30-4-20232. Kosmopoulos P., (2023), A recent social survey (2022) regarding the sustainability and resilience of Thessaloniki (final results), sbe23 Thessaloniki 22-24 March 20233. Κοσμόπουλος Π., Καντζιούρα Α., Κοσμόπουλος Ι., Κλέσκας Κ., Κοσμόπουλος Α.Μ, ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΥΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΕΝΔΕΙΑ, ΚΑΙ ΤΙΣ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ , 7ο Περιβαλλοντικό Συνέδριο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, 30 Oκτωβρίου - 1 Νοεμβρίου 20204. Μουμτζάκης Α., Κοσμόπουλος Π. , Δημητριάδου X., Καντζιούρα Α., ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΚΑΙΧΡΗΣΗ ΔΕΙΚΤΏΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΝΕΣΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΧΩΡΟΜΕΛΕΤΗΣ , 7ο Περιβαλλοντικό Συνέδριο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, 30 Oκτωβρίου - 1 Νοεμβρίου 20205. Kosmopoulos, P., Kantzioura, A., Kosmopoulos, I., Kleskas K., Kosmopoulos, A.M., 2020, A RESEARCH (2019-20) REGARDING COMFORT CONDITIONS IN THE HELLENIC HOUSEHOLD, Protection and Restoration of the Environment XV, Patras, Greece.6. Kosmopoulos, P., Kantzioura, A., Kosmopoulos, I., Kleskas K., Kosmopoulos, A.M., 2019, A Panhellenic Social Survey (2018-9) regarding the Quality of Life, Energy Needs and People’s Attitudes towards R.E.S., SBE19-Thessaloniki “Sustainability in the built environment for climate change mitigation”, 23-25 October, Thessaloniki, Greece.7. Kosmopoulos, P., Kantzioura, A., Kosmopoulos, I., Kleskas K., Kosmopoulos, A.M., 2019, A Panhellenic Social Survey (2018-9) Regarding the Quality of Life, Energy Needs and People’s Attitudes Towards R.E.S., EinB2019 – 8th International Conference “ENERGY in BUILDINGS 2019”, 28 September 2019, Athens, Greece8. Κοσμόπουλος Π., Κλέσκας Κ., ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΟΥΣ, 5ο Περιβαλλοντικό Συνέδριο Μακεδονίας, 14-16 Μαρτίου, Θεσσαλονίκη, 20149. Καντζιούρα Α., Κοσμόπουλος Π., Παπαδόπουλος Α., ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΜΙΚΡΟΚΛΙΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΝΕΣΗΣ ΣΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, 5ο Περιβαλλοντικό Συνέδριο Μακεδονίας, 14-16 Μαρτίου, Θεσσαλονίκη, 201410. PanosKosmopoulos, AthinaKantzioura, 2014, Effects of urban development in microclimatic conditions in Thessaloniki, Global Nest, Volume 16, Issue 5, pp 840-85511. Kosmopoulos, P., (1996), Looking for the meaning of urban images “S” Semiotics in Greece, Vol 8-412. Κοσμόπουλος Π., (1991), Έρευνα για το κέντρο της Θεσσαλονίκης, Διδακτορική Διατριβή Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο13. Κοσμόπουλος Π., (1974), Η εικόνα της πόλης της Θεσσαλονίκης, Διπλωματική Εργασία Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο*Η έρευνα αυτή ανακοινώθηκε στο Διεθνές Συνέδριο 13th CEMEPE, 12-16 July 2026