Το ChatGPT μας κάνει πιο χαζούς; Τα ανησυχητικά ευρήματα μελετών

Η ερευνήτρια Ναταλία Κοσμίνα, όταν αναζητούσε ασκούμενους παρατήρησε ότι οι συνοδευτικές επιστολές που λάμβανε ήταν ύποπτα παρόμοιες: εκτενείς, καλογραμμένες και με μια εισαγωγή που συχνά κατέληγε σε αφηρημένες και ασαφείς συνδέσεις με το έργο της. Για την ίδια, ήταν σαφές ότι οι υποψήφιοι χρησιμοποιούσαν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs) - μορφή τεχνητής νοημοσύνης που τροφοδοτεί chatbot όπως το ChatGPT, το Google Gemini και το Claude - για τη σύνταξη των επιστολών.Παράλληλα, κατά τη διάρκεια μαθημάτων στο MIT, όπου διδάσκει και μελετά την αλληλεπίδραση ανθρώπου και υπολογιστή, διαπίστωσε ότι αρκετοί φοιτητές φαίνονταν να ξεχνούν πιο εύκολα το περιεχόμενο των μαθημάτων σε σύγκριση με λίγα χρόνια πριν.405426_1Όπως αναφέρει το BBC, η αυξανόμενη εξάρτηση από τα LLMs την οδήγησε στην υπόθεση ότι η χρήση τους ενδέχεται να επηρεάζει τις γνωστικές ικανότητες των φοιτητών, με αποτέλεσμα να ξεκινήσει έρευνα πάνω στο ζήτημα.Ανησυχίες για τη «νοητική εκφόρτωση»Ερευνητές όπως η Κοσμίνα εκφράζουν ανησυχία ότι η υπερβολική εξάρτηση από την τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επηρεάσει τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε αλλά και την ικανότητα εκτέλεσης βασικών νοητικών λειτουργιών. Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως «νοητική εκφόρτωση» (cognitive offloading), δηλαδή η ανάθεση νοητικών διαδικασιών σε εξωτερικά εργαλεία, με πιθανές επιπτώσεις στη μνήμη και τη σκέψη.Η ανησυχία αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μελετών που δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται να έχει αρνητική επίδραση στις γνωστικές ικανότητες, συμπεριλαμβανομένης της κριτικής σκέψης.Τα ανησυχητικά ευρήματα σχετικών μελετώνΣε πειραματική μελέτη στο MIT Media Lab συμμετείχαν 54 φοιτητές που κλήθηκαν να γράψουν σύντομα δοκίμια και χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες:Η πρώτη χρησιμοποιούσε ChatGPT,Η δεύτερη χρησιμοποιούσε την αναζήτηση Google χωρίς όμως AI σύνοψη των αποτελεσμάτων,Η τρίτη δεν χρησιμοποιούσε καθόλου τεχνολογικά εργαλεία.Η καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας έδειξε σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων. Οι συμμετέχοντες που δεν χρησιμοποίησαν τεχνολογία εμφάνισαν εκτεταμένη εγκεφαλική ενεργοποίηση, ενώ η ομάδα που χρησιμοποίησε το ChatGPT παρουσίασε αισθητά χαμηλότερη δραστηριότητα, έως και 55% μειωμένη. Σύμφωνα με τα ευρήματα, η χρήση AI συνδέθηκε επίσης με μειωμένη ικανότητα μνήμης και αίσθηση χαμηλότερης «ιδιοκτησίας» του κειμένου από τους ίδιους τους συμμετέχοντες.Άλλες έρευνες έχουν καταλήξει σε παρόμοια συμπεράσματα, κάνοντας λόγο για «γνωστική παραίτηση», δηλαδή τάση αποδοχής των απαντήσεων της AI χωρίς επαρκή κριτική επεξεργασία. Παρόμοια φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και εκτός εκπαιδευτικού πλαισίου. Μελέτη σε επαγγελματίες υγείας έδειξε ότι η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για ανίχνευση πολυπόδων στο παχύ έντερο για περιορισμένο διάστημα οδήγησε σε μειωμένη ικανότητα εντοπισμού τους χωρίς τη βοήθεια AI στη συνέχεια.Μακροπρόθεσμες επιπτώσειςΗ Κοσμίνα επισημαίνει επίσης τον κίνδυνο μείωσης της δημιουργικότητας, καθώς τα κείμενα που παράγονται με τη βοήθεια LLMs τείνουν να είναι ομοιόμορφα και λιγότερο πρωτότυπα. Σε αξιολόγηση φοιτητικών εργασιών, καθηγητές χαρακτήρισαν τα αποτελέσματα «χωρίς ψυχή», με χαμηλή πρωτοτυπία και βάθος.Οι μακροπρόθεσμες επιδράσεις της χρήσης LLMs παραμένουν υπό διερεύνηση. Σε συνέχεια της μελέτης του MIT, διαπιστώθηκε ότι φοιτητές που είχαν αρχικά χρησιμοποιήσει ChatGPT και στη συνέχεια κλήθηκαν να εργαστούν χωρίς αυτό, εμφάνισαν χαμηλότερη συνδεσιμότητα νευρώνων στον εγκέφαλο σε σχέση με όσους ακολούθησαν την αντίστροφη πορεία. Η υπολογιστική νευροεπιστήμονας Βιβιέν Μινγκ εκφράζει επίσης ανησυχίες, υποστηρίζοντας ότι η συστηματική ανάθεση νοητικών διεργασιών στην AI μπορεί να μειώσει τη γνωστική προσπάθεια, η οποία είναι απαραίτητη για υγιή εγκεφαλική λειτουργία.Σε έρευνες που έχει διεξαγάγει, φοιτητές που χρησιμοποιούσαν την AI απλώς για να αντιγράφουν απαντήσεις εμφάνισαν χαμηλά επίπεδα εγκεφαλικής δραστηριότητας, ενώ όσοι την αξιοποιούσαν ως εργαλείο ανάλυσης είχαν καλύτερες επιδόσεις και ισχυρότερη ενεργοποίηση του εγκεφάλου. Η ίδια προειδοποιεί ότι η χαμηλή γνωστική ενεργοποίηση έχει συσχετιστεί σε άλλες μελέτες με πιθανή γνωστική έκπτωση σε βάθος χρόνου.Έρευνες έχουν επίσης συνδέσει τη χρήση GPS με επιδείνωση της χωρικής μνήμης, ενώ η μειωμένη ικανότητα πλοήγησης έχει συσχετιστεί με πρώιμους δείκτες νευροεκφυλιστικών ασθενειών όπως το Αλτσχάιμερ.Προτάσεις για «υβριδική νοημοσύνη»Οι ερευνητές προτείνουν μια προσέγγιση «υβριδικής νοημοσύνης», όπου άνθρωπος και μηχανή συνεργάζονται, με τον άνθρωπο να διατηρεί τον κεντρικό ρόλο στη σκέψη και την ανάλυση. Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονται η χρήση AI ως εργαλείο κριτικής αξιολόγησης (π.χ. μέσω «αντίπαλου prompt» που αμφισβητεί τις ιδέες του χρήστη) και η ενθάρρυνση της «παραγωγικής τριβής», όπου η τεχνητή νοημοσύνη δεν δίνει απαντήσεις αλλά θέτει ερωτήματα.Οι ειδικοί καταλήγουν ότι η υπερβολική χρήση νοητικών «συντομεύσεων» μπορεί να μειώσει τη γνωστική προσπάθεια, η οποία θεωρείται κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη υγεία του εγκεφάλου, τη δημιουργικότητα και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.