Η «γλώσσα των κλεφτών»: Πώς οι σοβιετικές φυλακές διέδωσαν τα πιο διάσημα κορακίστικα της Ρωσίας

Πότε θα κρυβόσουν σε ένα «σμέουρο»; Γιατί δεν θέλεις να είσαι «εξάρι»; Και τι σημαίνει να πας στην «ακαδημία»; Η ρωσική γλώσσα ανεβάζει συχνά την αργκό σε σύνθετα επίπεδα, όπως μέσω της Ματ, του γλωσσολογικού της συστήματος για βωμολοχίες. Όμως ακόμη και ένας «matershchinnik» (ένας εξαιρετικά ικανός χρήστης βωμολοχιών) μπορεί να βρει τις παραπάνω φράσεις ανόητες - εκτός, φυσικά, αν γνωρίζει τη Fenya, τη γλώσσα του τεράστιου ρωσικού σωφρονιστικού συστήματος.

Αυτή η γλώσσα των εγκληματιών χρησιμοποιείται από προσωπικότητες του υποκόσμου για αιώνες, με σκοπό να προκαλεί σύγχυση και να αποφευχθεί η επιτήρηση. Όμως κατά τον 20ό αιώνα, το παράξενο μείγμα της από αμφίσημες εκφράσεις και λεξιλογικά δάνεια εκτινάχθηκε στις σοβιετικές φυλακές.

Με γερμανικές, ελληνικές και εβραϊκές επιρροές, η Fenya είναι γεμάτη από μπερδεμένες κρυφές σημασίες, σημειώνει το BBC. Στα ρωσικά, η λέξη «babki» σημαίνει κυριολεκτικά «γιαγιάδες», αλλά στη Fenya σημαίνει επίσης «χρήματα». Η «varezhka» σημαίνει «μονοκόμματο γάντι» αλλά και «στόμα», ενώ η «khalyava», παράγωγο της εβραϊκής λέξης για «γάλα», είναι το «τζάμπα» ή «δώρο».

Μια και μόνο λέξη στη Fenya μπορεί να περιέχει κρυφούς κώδικες γνωστούς μόνο στους ομιλητές της αργκό. Και όπως κάποτε προκαλούσε σύγχυση στους φύλακες των στρατοπέδων, τα γλωσσικά της κόλπα χρησιμοποιούνται πλέον διαδικτυακά, συγκαλύπτοντας τις προθέσεις κυβερνοεγκληματιών και μπερδεύοντας τις Αρχές. Για παράδειγμα, ενώ οι ρωσικές λέξεις «?????» ή «musor» μεταφράζονται κανονικά ως «σκουπίδια», το αντίστοιχό τους στη Fenya σημαίνει σήμερα έναν αστυνομικό που μπορεί να έχει διεισδύσει στα φόρουμ του dark web όπου οργανώνονται κυβερνοεπιθέσεις.

Καθώς το ρωσικό κυβερνοέγκλημα ανθεί, οι ερευνητές πρέπει πλέον να εξοικειωθούν με αυτή την αργκό αν θέλουν να αποκτήσουν το πάνω χέρι επί των δραστών. Ακόμη και με τις εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη, όμως, οι μηχανές δυσκολεύονται να αντιληφθούν τις διαρκώς εξελισσόμενες αποχρώσεις της Fenya. Πώς φτάσαμε λοιπόν εδώ;

Ενώ η Fenya ψιθυριζόταν στους δρόμους της Τσαρικής Ρωσίας για αιώνες, μια σειρά αποφάσεων του σοβιετικού συστήματος δικαιοσύνης οδήγησε στην έκρηξή της στη μαζική κουλτούρα, και τελικά και στο διαδίκτυο.

Κρυφές απαρχές

Με γενικούς όρους, η Fenya είναι ένα είδος κρυπτόλεκτου - μια κωδικοποιημένη γλώσσα που χρησιμοποιείται συχνά για να προκαλεί σύγχυση στους «άλλους». Σήμερα έχει εισχωρήσει τόσο βαθιά στην ευρύτερη ρωσική κουλτούρα που μερικοί ενδέχεται να μην γνωρίζουν τους αρχικούς δεσμούς με τον υπόκοσμο.

Οι καταβολές της Fenya διέπονται από μυστήριο. Μια ενδιαφέρουσα (αν και αμφισβητούμενη) θεωρία υποστηρίζει ότι ξεκίνησε με νομάδες πωλητές που ονομάζονταν Ofeni, οι οποίοι ταξίδευαν πεζοί σε όλη τη Ρωσία πουλώντας θρησκευτικά αντικείμενα. Ένα εκκλησιαστικό σχίσμα του 17ου αιώνα, σύμφωνα με τη θεωρία, κήρυξε τα εμπορεύματά τους αιρετικά, οπότε οι περιπλανώμενοι έμποροι υιοθέτησαν τους δικούς τους μοναδικούς τρόπους ομιλίας.

Περισσότερα είναι γνωστά για το πώς εξαπλώθηκε η Fenya. Το λεξιλόγιο θεωρείται ότι άρχισε να επεκτείνεται τον 19ο αιώνα, σύμφωνα με τον Μαρκ Γκαλεότι, εμπειρογνώμονας της σύγχρονης Ρωσίας, σύμβουλος πληροφοριών και επίτιμος καθηγητής στο University College του Λονδίνου. Τότε, λέει, παιδιά του δρόμου και εγκληματίες άρχισαν να τοποθετούν ήχους «fe» και «nye» στη μέση των λέξεων. Αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, θυμίζοντας κορακίστικα, τελικά εγκαταλείφθηκαν, λέει ο Γκαλεότι. Όμως όχι πριν τα υιοθετήσουν συμμορίες πορτοφολάδων και απατεώνων του δρόμου. Οι μυήσεις στις παρέες τους βασίζονταν σε βασική κατανόησή της. Λέξεις και φράσεις καταγράφηκαν εκτενώς σε ένα λεξικό του 1863 για τη ζωντανή ρωσική γλώσσα, το οποίο επιχείρησε να κατηγοριοποιήσει τη ρωσική όπως βιώνονταν και ομιλούνταν.

Στη Fenya, οι ιεραρχίες εκφράζονται μέσω ορολογίας χαρτοπαιξίας, με τα χρώματα και τα σχήματα των χαρτιών να συμβολίζουν αληθινούς κλέφτες. Τα ζώα αποκτούν μυστικές διπλές ζωές ως αντικείμενα, οπότε οι ομιλητές γνωρίζουν ότι ένας πίθηκος είναι ένας καθρέφτης και μια αλεπού είναι ένα σουγιάς. Συνολικά, το λεξιλόγιο της Fenya εκτιμάται ότι περιλαμβάνει μεταξύ 10.000 και 27.000 λέξεων.

Ανάμεσα στη διανόηση της ύστερης Τσαρικής περιόδου, η δελεαστική υποψία μιας σκοτεινής εγκληματικής κοινωνίας γοήτευε λογοτεχνικές φιγούρες και ενέπνευσε την αποκαλούμενη «μουσική των κλεφτών» - όπου οι ερμηνευτές τραγουδούσαν στη Fenya και εξυμνούσαν τη ζωή στις παραγκουπόλεις. Όμως η τεράστια κοινωνική αναταραχή των πολέμων και της επανάστασης που θα ακολουθούσε ήταν που πραγματικά εδραίωσε την άνοδο της Fenya.

Η «έκτόξευση» της Fenya

Αφού κέρδισαν τον ρωσικό εμφύλιο πόλεμο και δημιούργησαν την ΕΣΣΔ το 1922, οι Μπολσεβίκοι πειραματίστηκαν με την επέκταση των σωφρονιστικών στρατοπέδων της χώρας. Σε αυτούς τους προδρόμους του διαβόητου συστήματος Γκούλαγκ, κάθε λογής άνθρωποι ανακατεύονταν με μικροεγκληματίες - δίνοντας σε όλους, από χωρικούς έως διανοούμενους, μια άμεση γεύση της Fenya.

Όταν ο Στάλιν ανέλαβε την εξουσία, εκατομμύρια ακόμη φυλακίστηκαν, με αποτέλεσμα το αινιγματικό λεξιλόγιο να εξαπλωθεί ανάμεσα σε ακόμη περισσότερους κρατουμένους και να κανονικοποιηθεί ανάμεσα στους εγκληματίες, εξελισσόμενο τελικά σε ένα είδος λεξιλογίου των φυλακών με εντελώς νέους όρους. «Η γλώσσα έγινε ένα είδος εργαλείου επικοινωνιακής επιβίωσης», λέει ο Μάρτιν Πούχνερ, καθηγητής αγγλικής γλώσσας και συγκριτικής λογοτεχνίας στο Harvard.

Στις φυλακές, οι επαγγελματίες εγκληματίες επισημοποίησαν τη Fenya στον «vorovskoy zakon», ή «κώδικα των κλεφτών», ένα σύνολο νόμων τύπου Μαφίας που σηματοδοτούσε τη θέση: εκείνοι που γνώριζαν τους κανόνες του, και οι απλοί άνθρωποι ή «muzhik» (χωρικοί) που θα ήταν πάντα τα θύματά τους.

Εν τω μεταξύ, ο Στάλιν επιχείρησε να συντρίψει την εγκληματικότητα, μαζί με οτιδήποτε συνδεόταν με αυτήν - όπως η Fenya. Ήδη από το 1930, επίσημα σοβιετικά περιοδικά καταδίκαζαν τα «τραγούδια των κλεφτών» ως επικίνδυνη προσβολή της προλεταριακής κουλτούρας. Δημοφιλείς καλλιτέχνες αναδημιουργούσαν τον εαυτό τους σε πιο ιδεολογικά αποδεκτές κατευθύνσεις. Ο διάσημος σοβιετικός τραγουδιστής του δρόμου Leonid Utesov - του οποίου το εύθυμο τραγούδι κλεφτών «From The Odessa Gaol» ήταν κάποτε αγαπημένο - άρχισε να παίζει για τον στρατό, μετατρέποντας το στυλ του σε αυτό που ένας ιστορικός αποκάλεσε «σοβιετικό προϊόν εξαγνισμένο από την παρακμή».

Ξεπερνώντας τις φυλακές

Οι μέρες που ακολούθησαν τον θάνατο του Στάλιν το 1953 έφεραν μια ακόμη ανατροπή στην ιστορία της Fenya. Μια μαζική αμνηστία για περισσότερους από ένα εκατομμύριο κρατουμένους σήμαινε ότι μικροεγκληματίες άφησαν τα Γκούλαγκ κατά κύματα. Επέστρεψαν στα σπίτια τους, φέρνοντας μαζί τους τη Fenya. Η «blatnaya pesnya» - τα τραγούδια των κλεφτών - εξαπλώθηκαν σε ταβέρνες σε όλη τη χώρα. «[Εκείνη την εποχή] υπήρχε μια αίσθηση ότι η κουλτούρα του εγκλήματος ήταν μια λαϊκή κουλτούρα, η οποία καταστέλλονταν από το Κόμμα», λέει η Σβετλάνα Στεφένσον, καθηγήτρια κοινωνιολογίας στο Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. «Υπήρχε ένα φλερτ με αυτόν τον κόσμο ανάμεσα στη διανόηση».

Οι απόπειρες καταστολής των τραγουδιών των κλεφτών ενίσχυσαν μόνο τη δημοτικότητά τους. Καθώς η ΕΣΣΔ εντατικοποιούσε τη λογοκρισία της, ευρηματικοί πολίτες αντέγραφαν παράνομα μουσική, κόβοντας φθηνές πλάκες ακτινογραφίας σε σχήμα δίσκου με ψαλίδια και εκτυπώνοντας ήχους πάνω τους με αυτοσχέδιους τόρνους. Γνωστά ως «τζαζ πάνω σε κόκαλα», αυτά μπορούσαν να παιχτούν σε γραμμόφωνα. Η αναπτυσσόμενη μαύρη αγορά αυτών των πλακών επέτρεπε στους ανθρώπους να εμπορεύονται μουσική από καταδικασμένους Ρώσους εμιγκρέδες, καθώς και να ηχογραφούν τα δικά τους τραγούδια, κάτι που ήταν διαφορετικά αδύνατο. Σπιτικές ηχογραφήσεις τραγουδιών κλεφτών κυκλοφορούσαν ευρέως.

Αργότερα, με τον ερχομό της κασέτας, οι άγριοι ήχοι underground καλλιτεχνών όπως ο Arkady Severny και η εκπατρισμένη τραγουδίστρια Dina Vierny - με τις ανεκδοτολογικές ιστορίες τους για σεξ, ληστείες, βία και Γκούλαγκ - εξαπλώθηκαν σε όλη την ΕΣΣΔ. Μέχρι την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, ο λαϊκός χαρακτήρας της Fenya είχε εδραιωθεί, παρά τις προσπάθειες του κράτους. Ωστόσο, η ομιλία Fenya σε κοινωνικές συναναστροφές παρέμενε αδιανόητη.

Στην αυγή της νέας χιλιετίας, όμως, εισήλθε σε μια εκπληκτική νέα εποχή αποδοχής. Ρώσοι πολιτικοί ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του Βλαντίμιρ Πούτιν, άρχισαν να χρησιμοποιούν τη Fenya στις επίσημες ανακοινώσεις τους, λέει η Λαρίσα Ριαζάνοβα-Κλαρκ, καθηγήτρια ρωσικής γλώσσας και κοινωνιογλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Αυτή η «περίοδος γλωσσικής αναταραχής» οφειλόταν στην «κατολίσθηση του κανόνα», λέει, αντανακλώντας τις δραματικές αλλαγές της εποχής. Οι αξιωματούχοι χρησιμοποιούσαν πιθανώς αυτή τη γλώσσα για να αποκτήσουν λαϊκιστική απήχηση, λέει η Στεφένσον, η οποία έχει περιγράψει αυτή την τάση ως «Kremlovskaya Fenya» - Fenya του Κρεμλίνου. «Νομίζω ότι εκφράζει την κουλτούρα της βίας, που έχει διεισδύσει μέχρι την κορυφή της ρωσικής κοινωνίας», λέει. Παραδόξως, οι αξιωματούχοι απαγόρευσαν τη χρήση Fenya στις ρωσικές φυλακές αλλά συνέχισαν να τη μιλούν οι ίδιοι.

Μπερδεύοντας το διαδίκτυο

Καθώς η Fenya εισχωρούσε στην καθομιλουμένη στην αυγή του 21ου αιώνα, άρχισε επίσης να εξελίσσεται σε ένα νέο πεδίο: την ψηφιακή επανάσταση. Το 1999, στο πρώιμο ρωσικό διαδίκτυο (ή «RuNet»), ένας χρήστης στο φόρουμ του FidoNet δημοσίευσε ένα «Μανιφέστο Αντι-Αλφαβητισμού», γράφει η ακαδημαϊκός Λαρίσα Μορκομπορόντοβα. Αυτό στρεφόταν ενάντια στη «λεγόμενη ορθογραφική ορθότητα στο διαδίκτυο» και παρότρυνε «όλες τις αυθεντίες της ρωσικής γλώσσας» να «αμφισβητήσουν τη δολοφονία της ζωντανής μας γλώσσας από ψυχρά ρομπότ!».

Οι σκόπιμες ανορθογραφίες και οι εφευρέσεις λογοπαιγνίων τους εξελίχθηκαν σε νέα αργκό γνωστή ως «padonki», επίσης ειρωνικά αποκαλούμενη «olbanian». Εκατομμύρια άνθρωποι κάθε μήνα μιλούν padonki διαδικτυακά, γράφει η Μορκομπορόντοβα, και έχει διεισδύσει στην ευρύτερη κοινωνία. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί Ρώσοι γνωρίζουν τα padonki, μόνο ένα υποσύνολο εξ αυτών είναι εγκληματίες. Ωστόσο, η δημιουργική σημασιολογία της μπορεί να προκαλέσει πονοκεφάλους στους ερευνητές κυβερνοεγκλήματος.

Η αργκό σπάει σκόπιμα τις συμβάσεις της ρωσικής γλώσσας, δίνοντας έμφαση σε διπλά σύμφωνα και φωνητικά γραμμένες λέξεις, με λεξιλογικά δάνεια από τα αγγλικά που αποκλίνουν από τις αρχικές τους σημασίες. Για παράδειγμα, οι ρωσόφωνοι μπορεί να γράφουν «email» ως «mylo» - κυριολεκτικά «σαπουνοθήκη» - επειδή στις αρχές της ψηφιακής εποχής στη Ρωσία απλώς δεν υπήρχε λέξη για το email, λέει ο Ρομάν Σαννίκοφ, εμπειρογνώμονας κυβερνοασφάλειας που εργάστηκε ως γλωσσολόγος για το FBI. Η ρωσική λέξη για τη σαπουνοθήκη ακουγόταν φωνητικά αρκετά κοντά. «Αν χρησιμοποιείτε μηχανική μετάφραση, μερικές φορές θα πάρετε "σαπούνι" αντί για "email"», προσθέτει.

Με τα κυριλλικά πληκτρολόγια σπάνια εκείνη την εποχή, κάποιοι χρήστες του διαδικτύου χρησιμοποιούσαν επίσης τον αριθμό «4» ως συντομογραφία για έναν ήχο «ch», επειδή το «τέσσερα» είναι «chetyre» στα ρωσικά. «Πολλά από αυτά προέρχονταν από τα αγγλικά, επειδή οι λέξεις απλά δεν υπήρχαν στα ρωσικά», λέει ο Σαννίκοφ. «Ο σκληρός δίσκος αποκαλούνταν συχνά "winch" (βαρούλκο), επειδή πολλοί από αυτούς έφεραν την ετικέτα "Winchester"».

Η ψηφιακή Fenya

«Οι περισσότεροι από αυτούς που δημιούργησαν την ψηφιακή αργκό ήταν παιδιά ή νέοι», λέει ο Σαννίκοφ, αρκετά διαφορετικοί από τους κλέφτες που μιλούσαν Fenya στο παρελθόν. Οπότε, όταν λέξεις της Fenya εμφανίζονται, λέει ο Φιόντορ Γιαρότσκιν, ερευνητής στην εταιρεία κυβερνοασφάλειας Trend Micro, μπορεί να μαρτυρούν ένα σπανιότερο είδος διασταύρωσης: παραδοσιακοί εγκληματίες που έχουν εισέλθει στον χώρο των οικονομικών κυβερνοεγκληματιών, ίσως για να συζητήσουν πιο πρακτικά είδη παρανομίας. Ή, έχοντας μάθει φράσεις από γκανγκστερικές ταινίες, μπορεί απλώς να προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους συνεργάτες τους και να φαίνονται σκληροί, υποστηρίζει, χρησιμοποιώντας τη Fenya ως σύμβολο κύρους ή πολιτισμικό σημαίνον, και όχι ως μέσο αποφυγής.

Παρ' όλα αυτά, όταν αρχεία συνομιλιών της ρωσικής συμμορίας κυβερνοεγκλήματος Conti διέρρευσαν το 2022, ανάμεσα στα υλικοτεχνικά, τις βωμολοχίες και τη γενική φλυαρία βρίσκονταν λέξεις που μπορούν να ανιχνευθούν μέχρι τη Fenya. Ερευνητές της παγκόσμιας εταιρείας κυβερνοασφάλειας Check Point σημείωσαν ότι μερικά από τα αρχεία συνομιλιών φαίνονταν αδύνατο να κατανοηθούν, καθώς η μηχανική μετάφραση απέτυχε όταν έλεγαν ο ένας στον άλλον φράσεις όπως: «Τα σαπούνια μου δεν λούζονται. Τα ζεσταίνω εδώ και μήνες». Αυτό που οι εγκληματίες συζητούσαν στην πραγματικότητα ήταν η αποφυγή μαύρων λιστών email.

Τα φόρουμ για «μεσίτες αρχικής πρόσβασης» - εσωτερικές απειλές σε οργανισμούς που ανοίγουν τις πόρτες στους κυβερνοδράστες - συχνά επίσης μιλούν σε ένα μείγμα Fenya και Mat, βοηθώντας να συγκαλύψουν τι κάνουν. «Η Fenya και το λεξιλόγιο του κυβερνοεγκλήματος είναι σχεδόν σαν μια μορφή συγκλίνουσας εξέλιξης», λέει ο Σαννίκοφ - μαζί σχηματίζουν μια περίπλοκη σημασιολογική «ταπισερί» που είναι δύσκολο να ξηλωθεί. Θα μπορούσε κανείς να ονομάσει αυτή την ανάμειξη της διαδικτυακής εγκληματικής ορολογίας ως «κυβερνο-Fenya», προσθέτει.

Αυτή η χρήση στο διαδίκτυο είναι απλώς το πιο πρόσφατο παράδειγμα για το πώς η αργκό των εγκληματιών συνεχίζει να αραιώνεται, να αλλάζει και περιστασιακά να ενσωματώνεται στα ρωσικά. Και η σημερινή εμβέλεια της Fenya οφείλεται τελικά στον Στάλιν και τα Γκούλαγκ, που την έκαναν μια από τις πιο διαδεδομένες κρυπτογραφικές γλώσσες στον κόσμο. Πολλοί από τους κρατουμένους εκεί θα μπορούσαν να σας πουν ότι ένα σμέουρο ήταν ένα μυστικό κρησφύγετο, ένα «εξάρι» ήταν στο απόλυτο κατώτατο σημείο της εγκληματικής ιεραρχίας, και ότι η «ακαδημία», δηλαδή η φυλακή, είναι εκεί που δεν θέλεις ποτέ να καταλήξεις - αν και σίγουρα θα σου έδινε καλή εκπαίδευση στη Fenya.

Διαβάστε ακόμη

Αυτοί είναι οι 12 βασικοί όροι της συμφωνίας ΗΠΑ - Ιράν: Τι προβλέπεται για πυρηνικά, Ορμούζ και πετρέλαιο

Διμέτωπη επίθεση Μητσοτάκη σε Ανδρουλάκη - Τσίπρα: Ο «τζάμπα 1» συναγωνίζεται τον «τζάμπα 2»

Η «γλώσσα των κλεφτών»: Πώς οι σοβιετικές φυλακές διέδωσαν τα πιο διάσημα κορακίστικα της Ρωσίας

Το βίντεο που μάγεψε το ίντερνετ: Ο αυθόρμητος χορός μικρού κοριτσιού υπό τις μελωδίες του πιάνου στο Σύνταγμα